షోడశకుమారచరిత్రము/సప్తమాశ్వాసము

శ్రీరస్తు

షోడశకుమారచరిత్రము

సప్తమాశ్వాసము

క.

శ్రీభార్గవకామందక
వైభావసవోపధార్యవాసవమంత్రి
ప్రాభవవిడంబధీగుణ
శోభితపాడ్గుణ్య యన్నసూరవరేణ్యా.

1


చ.

ఎదురుగ వచ్చి కాంచు ధరణీశుల రాజ్యము లిచ్చి నిల్పుచు
న్మదమున మాఱుకొన్న నృపమండలి నింద్రునివీటి కంచుచుం
బదవులు మార్చి దుర్నృపుల బంధనశాలలఁ బెట్టఁ బంచుచు
న్విదితబలాఢ్యుఁ డానృపుఁడు విశ్రుతలీలల పాలుచున్నెడన్.

2


గీ.

పుత్రవర్ధన మనియెడు పురమురాజు
గాన రాఁడు దేవర నతిగర్వి యనుచుఁ
జారు లెఱిఁగింప నధికరోషమునఁ గదలి
వీఁక జని యప్పురముమీఁద విడియుటయును.

3


క.

అరదంబు లెక్కి యిద్దఱుఁ
బురము వెడలి వీఁక వచ్చి భూమి యద్రువ ను
ద్ధురగతి నార్చుచు బలములఁ
బొరిగొనఁ దొడఁగుటయు విని విభుం డలుకమెయిన్.

4

వ.

అయ్యిరువురం బరాజితులం చేసి పట్టితెం డని చుడబలు లగుతనమంత్రులం బంచినం బని పూని వారు సన్నద్ధు లై తేరులు దోలుకొని యాశూరులం జేర నరిగి చూచి యయ్యిరువురును దమదృఢముష్టియు దీర్ఘబాహుండును నైనం బరమానందంబు నొందునంత నాభీమభటాదులుం గని యుల్లంబున నుల్లసిల్లి.

5


దృఢముష్టిదీర్ఘబాహులకథ

క.

వా రిరువురు సంభ్రమమునం
దేరులు డిగఁగా రథావతీర్ణు లయిన వే
వా రందఱు నమ్మంత్రులు
జేరియుఁ బరిరంభణంబు చేసి ముదమునన్.

6


వ.

భూపాలుపాలికిం గొని చనిన నవ్విభుండు దవ్వులనే యామంత్రులం గని యామోదంబున నెదురు చని తత్ప్రణామంబు లాదరించి యెత్తి యిరువుర నొక్కకౌఁగిటం జేర్చి గారవించి యుచితాసనంబుల నుండ నియోగించి సింహాసనాసీనుండై తదీయవదనంబులం జూడ్కి నిలిపి మీ రెచ్చటం జరియించి యిప్పురంబున కరుగుదెంచితి రని యడిగిన దీర్ఘబాహుండు కరకమలంబులు మొగిడ్చి.

7


గీ.

వింధ్యమున నేను మి మ్మటు వెదకఁ బూని
పెక్కుభూములఁ జరియించి యొక్కనాఁడు
వరవిభవరమ్య మైనట్టిపురముఁ జొచ్చి
యం దొకమహీసురునియింటి కరుగుటయును.

8


వ.

ఆయింటి ముదుసలి శోకవ్యాకుల యై యుండి నన్ను నాలోకించి.

9

శా.

ఓయన్నా! జమువీటికిం బయన మై యున్నాఁడు నాపట్టి నా
కాయం బుద్ధురవేదన న్నిలువ దింక న్నాధనం బేల (పో
వే యంచున్) నెలుఁగెత్తి యేడ్చుటయు నిర్వేదంబునం బొంది యే
నాయంబం గృపఁ జేరి కన్నుఁగవనీ రందంద చే నొత్తుచున్.

10


వ.

తత్పుత్రమరణోద్యోగంబునకుం గారణం బేమి యని యని యడిగిన.

11


సీ.

ఈవీటిరా జగుదేవసేనుతనూజ
        దుష్టలబ్ధాఖ్య యద్భుతవిలాస
సంపూర్ణయౌవనోజ్జ్వల పురిఁ గలయట్టి
        కొమరుల నిచ్చ యొక్కరునిగాఁగ
బలిమిమై నయ్యింతి పిలిపించికొను నందుఁ
        బోయినవా రెల్లఁ బొలిసిపోవ
నింతకుమున్న యనేకులు చనిరి నా
        వరతనూజాతునివరుస నేఁడు
దీని వల దని మాన్పంగ దిక్కు లేదు
నింతతోడ మాసంసార మెల్లఁ దీఱె
ననుచుఁ గ్రమ్మఱ నెలుఁ గెత్తి యడలుటయును
నభయహస్తంబు నిచ్చి యి ట్లంటి నేను.

12


క.

నీకొడుకుఁ గాచి యీరే
యాకన్నియపాలి కేన యరిగెద నింకన్
శోకంబు మాని నెమ్మి న
నాకులగతి నుండవమ్మ యని పలుకుటయున్.

13

క.

ఓహో యి ట్లనఁ దగునే
దేహము వడ నుడుగు సుతుఁడు దీఱినవగ ము
న్మోహమున నిన్నుఁ బంచిన
యాహత్య దొరంగు నయ్య యన్నిభవములన్.

14


ఉ.

ఎవ్వరి నేమి చేసితినొ యేఁ దొలుబామున నాకుమారకుం
డివ్విధిఁ బోయెడుం గొడుక యీజననంబున నింక నేరికిన్
నొవ్వి యొనర్ప నోడుదుఁ దనూజునికై నిను సద్గుణాఢ్యు నే
నెవ్విధిఁ జావఁ బంతు ధన మిచ్చెదఁ గైకొను మన్న నావుడున్.

15


క.

లావును వెరవును గలుగుదు
నేవిజయుఁడ నెల్లకడ నరేంద్రతనయచేఁ
జావక జయింపనోపుదు
నావాక్యము నెమ్మనమున నమ్ముము జననీ.

16


వ.

అని యూఱడం బలికి నాఁటి నిశాసమయంబున రాజకన్యకాసదసంబున కరిగి రత్నదీపప్రఖాశోభితం బైన తదంతరంబున నాకాంత హంసతూలికాతల్పంబున నున్నంత.

17


క.

తొలుకారుమెఱుఁగు కైవడిఁ
బులుకడిగిన మరునిశరము పోలికి సత్యు
జ్జ్వలరత్నపుత్రికాకృతిఁ
బొలఁతుక చనుదెంచె నెరుసు పొంపిరిపోవన్.

18


వ.

అయ్యింతితోడనె ఘోరాకారుం డగు నొక్క రక్కసుం డరుగుదెంచె నయ్యవసరంబున.

19


చ.

జలదము పొంతఁ గ్రొమ్మెఱుఁగుచాడ్పున శైలముఁ జేరియున్న పు
ష్పలతికభంగి రాహుకడఁ జంద్రసముజ్జ్జలలక్ష్మి పోల్కి న

య్యలఘునిశాటుమ్రోలఁ జెలువారెడు నాసతిఁ జూచి వానిదో
ర్బల మొకచీరికిం గొనక రాగముఁ గౌతుకముం దలిర్పఁగన్.

20


క.

తప్పక చూచుచు నుండఁగ
నప్పొలఁతియు నన్నుఁ గాంచి యనురాగముతో
ఱెప్పయిడక కనుఁగొనఁగా
నప్పుడు నామీఁదఁ గడఁగె నసుర యలుకమై.

21


క.

సురవైరిఁ జూచి యేనును
గర మలుకఁ గరాసి నెఱికి కమలాకరభూ
వరుబంట దీర్ఘబాహుఁడ
నురుతరముగ నన్నుఁ జూచె దోరినిశాటా.

22


గీ.

అనిన దైత్యుండు తనయాగ్రహంబు విడిచి
యీవు కమలాకరుని బంటవేని నేను
నీదుకూరిమిచెలిమామ నిన్ను వెదుక
నరుగుదెంచితి ననిఁ బ్రియంబునొంది.

23


క.

ఏమిత్రుమామ ననుటయు
ధీమహితుం డైనయట్టి దృఢముష్టికి నే
మామ నని చెప్పుటయు నే
నామోదతరంగితాంతరంగుఁడ నగుచున్.

24


వ.

అతం డేమికతంబున నీకు నల్లుం డయ్యె నిప్పు డెచ్చట నున్నవాఁడు చెప్పవయ్య యని యడిగినఁ దద్వృత్తాంతం బతనిచేత నేవిన్నదియు నేనుం గన్నదియును వివరించెద నాకర్ణింపుము.

25

క.

వంధ్యోద్యమఖిన్నతమై
వింధ్యాటవి నతఁడు మిమ్ము వెదకి తిరుగుచున్
సంధ్యాసమయంబునఁ ద
ద్వింధ్యనిలయగృహము చేరి విధి కడలుతఱిన్.

26


వ.

విస్తారోదారం బైన యయ్యగారంబున నొక్క దిక్కున నర్ధరాత్రసమయంబున.

27


క.

సాధకుఁ డొకరుం డొకబిం
బాధరఁ గొనివచ్చి యేమి యర్థించియొ య
మ్మాధవికి బలియొనర్చుట
కై ధృతిలే కడలఁ బట్టి కట్టి తెగువ మై.

28


క.

కరవాల మెత్తుటయు మదిఁ
గరుణ వొడమ ధానిఁ జూచి గ్రక్కున శౌర్యో
ద్ధురుఁడై బలువిడి నాతని
శిరము దునిమి దేవికి బలి చేసి వినతుఁడై.

29


క.

ఆవనితకట్టు లూడిచి
భావము వెఱ వాయఁ బలికి పద్మనయన నీ
వేవానిసుతవు నిను వీఁ
డేవిధమునఁ దెచ్చె నాకు నెఱిఁగింపు మనన్.

30


వ.

భయసంభ్రమంబులు మనంబున ముప్పిరిగొన నప్పయోరుహలోచన నేను మాణిక్యపురాధీశ్వరుం డైన రత్నకేతుని తనూభవను రత్నప్రభ యనుదానను నేఁటి సంధ్యాసమయంబున మహోత్సేధం బగు సౌథాగ్రతలంబున నిద్రింప నిద్దురాత్ముండు నన్ను నెత్తికొనితెచ్చి యచ్చట ని ట్లొనర్పనిడికొనియున్నవాఁ డింతలో నీవు నాపాలిభాగ్యదేవతవు

వోలె వచ్చి నాప్రాణంబులు గాచితివి, నీయధీనంబ నైతి నీచిత్తంబుకొలఁది నడవంగలదాన నని విన్నవించిన నతండు.

31


క.

నిను దోడుకొనుచుఁ జని నీ
జనకున కొప్పించి యిచ్చఁ జనియెద నని య
వ్వనజాయతలోచనఁ దో
డ్కొని తెలతెల వేగునంతకును బురి కరిగెన్.

32


వ.

అరిగి రాజమందిరద్వారంబున నిలిచి యాకాంత నంతఃపురంబులోపలికిం బనిచిన శోకవేగంబున బలవించుచున్న తజ్జననీజనకుల పాలికిం జని తన వృత్తాంతం బంతయు నెఱింగించిన సంభ్రమించి.

33


క.

మనమున నత్యద్భుతమును
ఘనమోదము నుల్లసిల్లఁగా నప్పుడ యా
తని దోడి తెచ్చి గౌరవ
మెనయఁగ నర్ధాససమున నిడికొని ప్రీతిన్.

34


వ.

తద్వృత్తాంతం బడిగి యతండు చెప్ప నంతయు నాకర్ణించి కులపౌరుషంబుల నధికుంగా నెఱింగి యుల్లంబున నుల్లసిల్లి.

35


గీ.

ప్రాణదానం బొనంగితి వట్లుగాన
సౌసుతకు నీవ తగుప్రాణనాయకుండ
వఖలగుణములయందు నత్యాధికుండు
వరుఁడు నీకంటెఁ గలఁడె యీవనజముఖికి.

36


వ.

కావున నీరాజవదన వరియింఛి నారాజ్యలక్ష్మి కధ్యక్షుండవై యుండు మని యత్యంతప్రియపూర్వకముగాఁ బ్రార్థించిన.

37

చ.

సమయము గాదు నా కిపుడు శాశ్వతభోగము లంద మామహీ
రమణుని మిత్రవర్గము ధరాస్థలి నారసి కాంచి పిమ్మట
స్సముచితవృత్తి నీదువరసందనఁ బెండిలి యై యభీష్టభో
గముల సుఖంతు నే ననినఁ గ్రమ్మజ నాతఁడు వల్కువేడుకన్.

38


క.

నానాదేశములకుఁ దగు
మానిసులం బనిచి సఖిసమాజంబును మీ
మానవపతి నరయించెద
దీనత మైఁ గుంది నీకుఁ దిరుగఁగనేలా.

39


వ.

అని సమ్మతంబుగాఁ బలికి పలికినయట్ల వెరవరు లగు భృత్యుల నానాదేశంబులకుం నరయం బనిచి యొక్క శుభలగ్నఁబున నత్యంతవిభవంబునం దన కన్నియ వివాహం బొనరించి సకలసంపదలు నిచ్చిన నచ్చెలువతో నభిమతక్రీడావినోదంబులం దేలుచుండి యొక్కనాఁటి నిశాసమయంబునం దత్పురోపకంఠంబున నొక్కయార్తనాదంబు వీతెంచిన.

40


క.

దృఢముష్టి వెడలె ఖడ్గము
దృఢముష్టి నమర్చి దాని తెఱఁ గెఱుఁగుటకై
దృఢముగ బలవితరణపరి
వృఢుఁ డార్తులఁ గావ నెట్టివేళలఁ గడఁగున్.

41


వ.

ఇట్లు వెడలి చని యయ్యార్తనాదంబు చక్కటికి నరుగు నప్పుడు.

42


క.

అలఘుతరదివ్యభూషలు
వెలుఁగంగా నోర్తు హృదయ వేదన దోఁపం

బలుమాఱును నెలుఁగడరఁగఁ
బలబించుచు నతనిఁ గని ప్రబలదైన్యమునన్.

43


మ.

నెఱిలే కోర్వనివారిమాటలకునై నేఁ డారెకు ల్మత్పతిం
గొఱతం బెట్టిరి దప్పిఁ దూలెడుఁ గడుం గొ ఱ్ఱందమిం జాలఁ ద
త్తఱముం బొందెద నీజలం బొసఁగు చందం బెద్ది నాకంచు బ
ల్మఱు దుఃఖించుచు వేఁడినం గరుణ యాత్మం బర్వ ధైర్యంబునన్.

44


గీ.

నాభుజం బెక్కి నీ ప్రాణనాయకునకు
నీ రొసంగు మంచు నాకొఱ్ఱు చేర నరిగి
యాతం డెక్కించుకొన మెలపడర నెక్కి
మూఁపులందుఁ బదంబులు మోపి నిలిచి.

45


గీ.

కొఱితిపై నున్న చోరుని విఱిచినమలఁ
బలలఖండంబు లిలమీఁదఁ బడినఁ జూచి
వెఱక రక్కసిగా మదినెఱిఁగి యచటఁ
గదలిపోవక నిశ్చలహృదయుఁ డగుచు.

46


చ.

సురుచిరదివ్యరత్నపరిశోభితనూపురరమ్య మైన త
చ్చరణము నంటఁబట్టుటయం జయ్యనఁ దానది యూడిపోవుడుం
గరములఁ దత్పదాంగదము గ్రక్కునఁ జిక్కినఁ జూచి మెచ్చులం
బొరయుచు వేడ్క బట్టుకొని పోయి నరేంద్రతనూజ కిచ్చినన్.

47


క.

మనుజులకు బ్రాఁతియగు న
య్యనుపమభూషణముఁ జూచి యయ్యింతి ప్రియం
బున దీనితోడియందియ
యును దొరకొనుభాగ్య మబ్బునొకొ నా కనినన్.

48

వ.

ఆతరుణీరత్నంబు కోరికి పారంబు నొందించుతలంపున నమ్మఱునాఁటియర్ధరాత్రసమయంబున నీసభుండు ఖడ్గకసహాయుండై పరేతసదనంబున కరిగి తదంతరంబున నల్లనల్లన నసియించుచు.

49


క.

వినుతాహారంబులఁ గ్రొ
వ్వెనయం గల మనుజమాంస మిదె యమ్మఁగ వ
చ్చినవాఁడఁ గోసి యిచ్చెదఁ
గొనవలసినవారు వచ్చి కొనరో యనినన్.

50


క.

అందియ గోల్పడిపోయిన
ముందటి దానవి సఖీసమూహముతో నిం
పొంద విని చేరఁగాఁ జని
మందరనగధీరు నాకొమరుఁ గని వేడ్కన్.

51


వ.

అన్నెలవునకు వినోదార్థంబు వచ్చి యొక్కయెడనున్న నాకడకుం బఱతెంచి.

52


క.

మారాకారుఁడు మిక్కిలి
శూరుఁడు నగువాని కిత్తు సుత నం దెపుడున్
మారాకారుఁడు మిక్కిలి
శూరుఁడు నగువాఁడు గలిగెఁ జూపెద రమ్మా.

53


వ.

ఏను నిన్న నతనిపౌరుషం బంతయుం జూచితి నని తద్వృత్తాంతంబు వివరించి నేఁడును నన్ను బ్రమయించి పట్టి తోడియందియం బుచ్చుకొని పోవుతలంపున వచ్చి తిరుగుచున్నవాఁ డని చెప్పిన నతనిం జేరనరిగి.

54


శా.

భూతప్రేతపిశాచరాక్షసగణస్ఫూర్తిన్ జనశ్రేణికిన్
భీతిం బర్వగఁజేయు నిన్నెలవున న్భీమాంధకారంబున

న్వీతాతంకత నీవు ద్రిమ్మరుటకున్ డెందంబున న్మెచ్చి సం
ప్రీతిం బొందితి వేఁడు మిప్పుడు మనోభీష్టంబుల న్నావుడున్.

55


గీ.

నిన్న నొకయందె చేకుఱె నిన్నెలవున
నాకు నీతోడియందియకై కడంగి
యరుగుదెంచితి నిచటి కయ్యందె నాకు
నిచ్చుట యభీష్ట మనవుడు నిచ్చ నలరి.

56


క.

వెనుకదెస నున్నదానవిఁ
గనుఁగొనుటయు నందెవుచ్చి క్రమ్మఱ నాకి
చ్చిన నేనాతనికిఁ బ్రియం
బెనయంగా నిచ్చి మైత్రి యెసకంబెసఁగన్.

57


వ.

ఏ నడుగం దనబాల్యంబు మొదలుకొని నిన్నుఁ గన్నది తుదిగా నిజవృత్తాంతం బంతయు నెఱింగించిన నీ చెలిమాటలకు మోదించి మమ్ముఁ జూచి యరుగుదు గాని రమ్మని మత్పురంబునకుం దోడ్కొనిపోయి మదీయంబు లగుసకలసంపద్విభవంబులుం జూపి వివిధసంభావనంబు లొనరించి.

58


చ.

అవిరళకాంతికాంతనవయౌవనరూపవిలాసభాసురన్
యువతీలలామ నాతనయ నుత్సవమారఁగఁ బెండ్లి చేసిన
న్భువనమనోజ్ఞభోగములఁ బొందుచుఁ గొన్నిదినంబు లుండి భూ
ధవసుతపాలి కేగి ప్రమదంబున నందియ యిచ్చి మచ్చికన్.

59


వ.

అచ్చట నచ్చపలనయన నిష్టోపభోగంబులం దేల్చి క్రమ్మఱ మత్పురంబున కరుదెంచి మిమ్ముం బొడగను నుపాయంబు చింతింపుచుండ నొక్కనాడు శుక్రశిష్యుండు మహామతి యనువిప్రుండు మాసదనంబున కరుగుదెంచిన నితండు త్రికాల

వేది యని యేనుం జెప్ప నీసఖుఁ డెఱింగి యతనికిం బ్రణమిల్లి మీతెఱం గడిగిన నామహానుభావుండు నావదనం బవలోకించి.

60


సీ.

పుత్రవర్ధననామపురము నేలెడురాజు
        తనకూతుఁ బరదేశమునకు నొసఁగఁ
జాలక యాసరోజాతలోచనఁ జూచి
        యిప్పురికొమరుల నెల్ల వరుస
నీకడ కరుదేర నియమంబు చే సేద
        నందులో నీ మెచ్చునట్టివాని
హృదయేశుఁగా వరియింపుము నీ పని
        నేఁడు చెప్పినవాఁడ నీ వచటికిఁ
దీవ్రగతి నేగి దాని కదృశ్యుఁడ వయి
రాత్రు లరుదెంచి తత్కుమారకుల నోలి
ననుదినంబు నాహారంబు గొనుచు నుండు
మతనిచెలి యొకఁ డొక్కనాఁ డరుగుదెంచు.

61


వ.

ఆతండు కేవలపురుషుండు గాఁడు గావున నీభావంబుం గనుంగొని పేరువాఁడి నీమీఁదం గవియునప్పుడు నీవృత్తాంతంబుఁ జెప్పి యిరువురం గూర్పుము నీవు గూర్చినవెనుకఁ గతిపయదినంబుల వీరుం దమరాజును జెలులం గలసెద రని పలికి నిజేచ్ఛ నరిగె నతనివచనప్రకారంబున నిన్నుం బొడగాంచి కృతార్థుండ నైతి నెల్లి నీనెచ్చెలి నిచ్చటికిం దోకొని వచ్చెద ననినం బరమానందభరితమానసుండ నై యాదనుజుపుంగవుం గవుంగిలించుకొని యతిరయంబునం దోడ్కొని రమ్మని పనిచిన నతండును నతిత్వరితగతిం జని తద్వృత్తాం

తం బంతయు దృఢముష్టికిం జెప్పిన నద్భుతప్రమోదరసాయత్తచిత్తుం డై నీకతంబున నానెచ్చెలివృత్తాంతం బంతయు నెఱింగితి నని యతని వినుతించి వివిధవస్తువాహనంబులతో నారక్కసుండు దోడ్కొనిపోవఁ బత్నీసమేతుఁ డై పుత్రవర్ధననామనగరంబునకు వచ్చి నన్నుం గాంచి యన్యోన్యస్నేహపూర్వకంబుగా నాలింగనశలప్రశ్నాదివిధానంబు లొనరించి దాని వరించి యభిమతక్రీడావినోదంబులసుఖం బనుభవించుచుఁ గొన్ని నా ళ్ళుండునంత.

62


క.

పుత్రకులు లేమి నపుడా
ధాత్రీపతి రాజ్యభరముఁ దమయం దిడి స
న్మైత్రి దగ నునిచి పరమప
విత్రత వని కరిగి నియమవిధి వరిల్లెన్.

63


వ.

మేమును భవద్దర్శనఁబు గోరుచు నిందుండ మాభాగ్యవశంబున దేవరం బొడగని కృతార్థుల మైతి మని విన్నవించుటయు నమ్మహీవల్లభుండు సంతసిల్లి వారల నుచితప్రకారంబున సంభావించి హంసావళియందలి యనురాగంబునకు ననుగుణోద్యోగంబుగా దిగ్విజయయాత్ర నెపంబున విదిశాపురంబున కరిగి తత్పురోద్యానంబున వేత్రవతీతీరంబున విడిసి మేఘమాలమహీపాలునకుం దమరాక యెఱింగించి పుత్తెంచిన.

64


గీ.

అతఁడు సకలవస్తువితతులు కాన్కగాఁ
గొనుచు నేగుదెంచి వినతుఁ డగుచు
నానృపాలు గాంచి యత్యంతబహుమాన
లీలఁ జెంది మైత్రి గీలుకొనఁగ.

65

వ.

ఇష్టగోష్ఠీవినోదంబున నున్నయంత నమ్మహీకాంతునకు సంతసం బొదవఁ దేజోవిభాకరుం డగు ప్రభాకరుం డిట్లనియె.

66


క.

నీతనయను సర్వశుభా
న్వీతనయ నోసంగవలయు నీనృపతికి ను
ద్యోతితకౌతుక మొదవ మ
హీతలవర యనుఁడు నానరేశ్వరుఁ డంతన్.

67


వ.

సంతుష్టాంతరంగుం డై యెంతయుం దెలి వొంది వినయంబునం గరకమలంబులు ముకుళించి యంచితప్రియపూర్వకంబుగా నమ్మహీవల్లభున కి ట్లనియె.

68


క.

హంసావళిలో నెల్లను
హంసావళిఁ బోలు దిమ్మహాతేజమునన్
హంసావళికిని గవిజిత
హంసావళి కీవ తగినయధిపతి వధిపా.

69


క.

ఆకన్యారత్నంబును
నీకే తగు దిక్కులందు నిఖిలంబున సు
శ్లోకుండ వై వరింపు శు
భాకరలగ్నమున నవ్వరానన నెమ్మిన్.

70


వ.

అని పలుకుటయుం బుడమిఱేనికొలువున నున్న మౌహూర్తికు లెల్లింటినిశాసమయంబున విశేషలగ్నంబు గల దని విన్నవించుటయు నుల్లసిల్లి మేఘమాలధరణీవల్లభుండు నత్తెఱంగున కియ్యకొని సముచితప్రకారంబున వీడ్కొని యరిగి యమ్మహోత్సవంబున కుత్సహించిన.

71


క.

తనరాలెడు నవ్వార్తలు
విని హంసావళి కరంబు వేడుక నేఁ గో

రినకమలాకరుఁడో య
జ్జనపతి వే ఱొకఁడొ యనుచు సంశయ మడరన్.

72


వ.

తన చెలి యగుకమలమంజరి కేకతంబున ని ట్లనియె.

73


క.

మనభూపతి కమలాకరుఁ
డనునృపతికి సన్ను నిత్తు ననినాఁడఁట యా
తనియున్నవేలమునకుం
జని తద్విధ మెల్లఁ దెలిసి చనుదె మ్మనినన్.

74


సీ.

తావులు వెదచల్లు పూవు లన్నియుఁ బుచ్చి
        కచముల జడముడిగా నొనర్చి
కట్టిన వెలిపట్టుపుట్టంబు సడలించి
        కరమొప్పు ప్రాఁతచెంగావి గట్టి
చందనమృగనాభిచర్చలు వోఁ జేసి
        మృదులనిర్మలభూతి మేన నలఁది
ధవళముక్తామయతాటంకములు వుచ్చి
        ప్రవిమలస్ఫటికము ల్చెవులఁ బూని
తొడవు లూడిచి రుద్రాక్షతొడువు వెట్టి
వరతపస్విని రమ్యభావంబుతోడ
నితరు లెవ్వరుఁ దా నని యెఱుంగకుండ
నంబుజానన యన్నగరంబు వెడలి.

75


వ.

వేత్రవతీతీరంబున నత్యంతవిస్తారోదారం బగు కమలాకరస్కంధావారంబు దరియం జొచ్చి పేరోలగంబున సింహాసనాసీనుండును సేవాగతానేకభూవల్లభకిరీటరత్నదీపికావిరాజితపదారవిందుండును జామరగ్రాహిణీకరచామీకరచామ

రసంచలనచలితకుంతలుండును నై యొప్పారు నమ్మహీవల్లభు నల్లనఁ జేరం జని.

76


క.

అగణితవిలాసుఁ డగు నా
జగతీపతీమూర్తి మానసంబును జూపుం
దగులఁగ ననంతరాజ్యం
బగుఁగాక యటంచు భూతి యల్లన నొసఁగెన్.

77


గీ.

భూతి యిచ్చునపుడు భూపాలనందను
కరసరోరుహమునఁ గరము గదియ
నెఱకు లాడ నేసె మెఱుఁగుబాణంబులు
గ్రొత్తబత్తురాలిఁ గుసుమశరుఁడు.

78


క.

చెలువ యిటు పుష్పసాయక
దళితహృదయ యయ్యెఁ దనవిదగ్ధతకతనం
బులకలుఁ జెమరుం గంపము
వెలయఁగ నీదయ్యె నపుడు పెంపెసలారన్.

79


వ.

అవ్విభుం డాభూతిఁ బుచ్చుకొని సముచితాసీనం గావించి యెచ్చటినుండి వచ్చితని యడిగిన నది క్రమ్మఱ దీవించి.

80


క.

ఏను బహుదేశచారిణి
నీనిఖిలముఁ దెలియ నాకు నిష్టం బగుటన్
శ్రీనిధి నిను దర్శింపం
గా నరుదెంచితి ననినను గౌతుక మెసఁగన్.

81


క.

అనవుడు నాదరమున నా
జననాయకచంద్రుఁ దుచితసత్కారము లిం
పొనర నిడి వీడుకొల్పిన
మనసిజదందహ్యమానమానస యగుచున్.

82

వ.

చనుదెంచునప్పుడు దన యంతరంగంబున.

83


ఉ.

ఈసరసోక్తు లీమహిమ యీయవికారత యీవిలాస మీ
రాసిరి యీయుదారత ధరావరు లెవ్వరియందుఁ గల్గునే
యేసుకృతంబు చేసిన మృగేక్షణ కబ్బునొ భూతలంబుపై
నీసొబగుండు నాథుఁడుగ నింపులఁ దేలెడు నిత్యధన్యతల్.

84


వ.

అని యభినందించి యొక్క కపటోపాయంబుఁ జింతించి హంసావళీకన్యకు నతనిమీఁద నరుచి పుట్టునట్లుగాఁ బలికి మాయోపాయంబున నివ్విభుని నేన వరియించెద రాత్రి లగ్నం బగుట నా కవ్విధంబు సిద్ధించు నని నిశ్చయించి యబ్బాలికపాలికిం జని యేకతంబున నిట్లనియె.

85


క.

కమలాక్షీ భవన్మానస
కమలాకరమిత్రుఁ డైన కమలాకరభూ
రమణుండు గాఁడు దన్నా
మమువాఁ డితండు రాజమర్కట మరయన్.

86


గీ.

వికృతవేషి మఱియు వృద్ధు క్రూరాత్ముండు
పాపకర్ముఁ డధికచాపలుండు
కుఱుచ తెవులుగొంటు పఱికగడ్డమువాఁడు
గదలఁ డేమి చెప్పఁ గమలవదన.

87


క.

కడవతల గొగ్గిపండ్లును
మిడిగ్రుడ్డులుఁ బల్లపల్లమీసంబులు దే
గడచెవులు గూనిమూఁపులు
బడగ బడుగు జూనిఁ జెప్పఁ బనిలేదు చెలీ.

88


శా.

చెల్లంబో నిను వీని కీ దలఁచె లక్ష్మీహాని కోర్వంగ లే
కుల్లం బన్నరనాథచంద్రునకు రాయో కాక నీ యట్టియు

త్ఫుల్లాంభోరుహనేత్రకు న్మగఁడె యీదుర్భావుఁ డేమందునో
తల్లీ యాతనిఁ జూచి గుండె వగిలెన్ దయ్యంబొ యన్భీతిచేన్.

89


క.

తగుమగనికి నీనుచితము
దగుఁ దగఁ దనుమాత్రయైనఁ దగు నొసఁగంగా
మగక్రోఁతి యైనఁ దొడవగుఁ
దగునే తగుకన్య నొసఁగ ధరణీశునకున్.

90


క.

గారా మైనతనూభవ
నూరక యాచెడుగుముదుక కొసఁగెడు నని యీ
యూరెల్లను వెతఁ బొందెడు
నీరాజున కేల బుద్ధి యిటు లయ్యెనొకో.

91


గీ.

ఏమి చేయుదాన నెక్కడఁ జొత్తు నే
నితినిఁబొందు నిన్ను నెట్లు చూతు
ననుచు మాయజంత యశ్రులు నించిన
నమ్మి సొమ్మవోయె నళినవదన.

92


వ.

ఇట్లు మూర్ఛ మునిగి హంసావళి యజ్జరభి తన్నుఁ దెలుపఁ దెలిసి యిట్లనియె.

93


ఉ.

కామిని యట్టిరూపుఁ బొడగాంచినఁ బ్రాణము విడ్తు నప్డు నా
కా మగఁ డేల యట్టి వికృతాకృతి కిచ్చెడు తండ్రి యేల నీ
వేమెయినై.న రాత్రి నను నిచ్చటు వాపి మదీయవేషమున్
శ్రీమెయిఁ దాల్చి యాతని వరింపఁగదే యని యర్థి వేఁడినన్.

94


క.

తనతలఁచినట్ల యగుటకు
ననుమోదము బొంది ప్రమద మాననపద్మం

బునఁ దోఁపఁగ నేటికి నిటు
నను వేఁడఁగ నీదుపను పొనర్చెదఁ జెలియా.

95


క.

కూరిమిచెలికిం దానొక
పోరామికిఁ గానిబోటి బోటియె నిను నీ
వారికిఁ దప్పించి తగ
న్నీరూపముఁ దాల్చి యాతని వరింతు ధృతిన్.

96


క.

అనుటయును మాయ దెలియక
యనుకూలతగాఁ దలంచి హంసావళి చ
య్యనఁ దనచీరలుఁ దొడవులుఁ
దననెలవును దాని కిచ్చి తద్దయు భీతిన్.

97


వ.

నన్ను నెక్కడ దాఁచె దనుటయు సంధ్యాసమయానంతరంబ యంధకారంబున నయ్యుత్పలగంధిం బురంబువెలికిం గొనిచని యొక్కపూఁదోఁటలోపల నత్యంతవిస్తారం బై తనరు బూరువుమ్రానికోటరంబున నునిచి వేగుజూమునప్పు డాకమలాకరు వంచించి నీపాలికిం జనుదెంచెద వెఱవకుండు మని యూఱడించె.

98


సీ.

.............యక్షణాలంకృతం బైన
        సముదీర్ణభద్రగజంబు నెక్కి
కుంజరాందోళికాఘోటకారూఢు లై
        ప్రాణమిత్రులు తమ్ము బలసి కొలువఁ
బాఠకనికురుంబపఠనరవంబులు
        గర్ణామృతంబు లై కరము మెఱయ
ముందట నెలకొన్నసందడిఁ దొలఁగించు
        నురువేత్రహస్తులయుఱిది చెలఁగఁ

జారుతరదీపికాసహస్రములు వెలుఁగఁ
బెండ్లిశృంగారమునఁ జాలఁ బెంపు నొంది
యఖిలకమలాకరుఁడు కమలాకరుండు
రమణ మీఱంగ విదిశాపురంబు సొచ్చె.

99


వ.

అయ్యవసరంబున.

100


క.

మదగజఘోటకములతో
మృదుపాఠకరవము చెలఁగ మే నలరంగా
నెదురుకొనియఁ దనయల్లుని
విదిశాపురనాయకుండు విభవం బెసఁగన్.

101


వ.

ఇ ట్లెదురుకొని తోడ్కొని చని దైవయోగంబున హంసావళీభావంబు గలిగి కా దని యెఱుంగరాని కమలమంజరిని మహావైభవంబున వివాహంబు గావించుటయు నాడ విశేషశుభదినం బగుట నశోకకళికతోడ నయ్యిందువదనం దోడ్కొని కరదీపికాసహస్రంబులు ప్రజ్వరిల్లం గమలాకరుండు శిబిరంబున కరుగునప్పుడు కుంజరంబుమీఁద నన్నరేంద్రకుంజరు వెనుక నున్న కృతకహంసావళి తాను రాజనందన నునిచి వచ్చిన శాల్మలీపాదపంబుఁ గనుంగొని యత్తరుణి తా నతరువు దహించునుపాయం బూహించి యొడలికి వడంకు దెచ్చుకొని పతిం గౌఁగిలించిన.

102


క.

మలఁగి కనుంగొని ధరణీ
తలవిభుఁ డిది యేమి యనినఁ దాఁ బలుకక క
న్నులు మోడ్చి యుండెఁ బలుమఱుఁ
దెలుఁగ నొకకొంతవడికి దెలిసినభంగిన్.

103

వ.

కన్ను లొకించుక దెఱచి, యీ రెలుంగున నతనికి వినవచ్చునట్లుగా నిట్లనియె.

104


మ.

అలభూజంబుననుండి దైత్యపతి యత్యాభీలభంగిన్ దృగం
చలముల్ నిప్పుల వెల్లి గొల్ప ననుఁ దా జంకించినన్ భీతిమై
నులుకం గన్నులు మోడ్చి భ్రాంతమతి నై యున్నంత నామ్రోల ను
జ్జ్వలవిప్రాకృతిఁ దోఁచి యిట్లనియె వాత్సల్యంబు దీపింపఁగన్.

105


ఉ.

ఇక్కుజ మగ్నిదేవునకు నిప్పుడ యాహుతి చేయఁ ద్రుంగు నీ
రక్కెసఁ ద్రుంపకున్న నిది రాసుతుతో మననీదు నిన్ను నీ
వెక్కుడుభీతి మైఁ గలఁగ నేటికి నీపతితోడ నింతయున్
స్రుక్కక చెప్పుమం చరిగె సోఁకును బాయఁ దొడంగె నంతటన్.

106


క.

నావుడు నే నవ్విధమును
వేవే చేయింతు నీవు వెఱవకు మని దం
తావళము నిలుపఁ బంచి మ
హీవిభుఁ డయ్యింతి మ్రోల నిడుకొని కడకన్.

107


క.

భటకోటిఁ జూచి మీ రీ
విటపిని దహియింపుఁ డనిన వెసఁ గాష్ఠము లొ
క్కట మొదల నొంటి యం దు
త్కటముగ నలుదెసల నగ్గి దరికొల్పి రొగిన్.

108


సీ.

అంతకముంద యయ్యగకోటరంబున
        నురగభయంబుచే నుండ నోడి
హంసావళి తొలంగి యత్తోఁటయం దొక్క
        చో నొకపొదరింటిలోన నుండి

యమ్మహీజము గాల నడరు పెన్మంటల
        బగలింటిగతి దీప్తి పరఁగుటయును
బహుళతకరదీపపంక్తులు వెలుగొంద
        భద్రగజంబుపైఁ బ్రజ్వరిల్ల
గమలమంజరిమ్రోల డగ్గరి వసింప
నతిమనోహరమూర్తిఁ బెం పందియున్న
చెలువుఁ గమలాకరుని గన్ను లలరఁ జూచి
యచ్చెరువు రాగశోకంబు లాత్మఁ దనర.

109


క.

రాచిలుక మున్ను వ్రాసిన
యాచిత్రము గజము మీఁది కరుదెంచిన య
ట్లే చూపులపండువ యగు
నా చెలువునిచెలువ మాత్మ నలరింపంగన్.

110


శా.

ఈరా జాశుకరాజు చెప్పినతఁ డౌ నీ చెల్వు చెల్వంబుఁ గ
న్నారం గన్గొని కాము బారిఁ బడి మాయ ల్వన్ని నన్బాపి నే
ర్పారంగా వరియించె నన్శిఖికి నాహారంబు గావించెఁ బెం
పార న్నాకొఱకై కుజుంబు నిటు సేయం బంచెఁ బాపాత్మ యై.

111


సీ.

ఈవరు మదిఁగోరి యిచటి కేతెంచిన
        నెదలోన ననుమాన మేల పుట్ట
వరునియున్నెడకు జవ్వనిఁ బంపఁ దగ దన
        కేల పంపితి దీని నితనికడకు
నితని నిందించిన నిట్టివాఁడు నృపాలుఁ
        డే యన బుద్ధి నా కేలపుట్టె
హీనభావునకు నన్నీఁడని యెఱిఁగియు
        నాతండ్రి మది నేల నమ్మనైతి

నిట్టిపాతకిఁ జెలిఁ జేసినట్టి బ్రహ్మ
యిన్నివిధములఁ దెలియంగ నేలయిచ్చు
నిన్నియును నేల యతఁడు ప్రాణేశ్వరుఁడుగ
నోము నే నోమఁగాక తొల్బామునందు.

112


క.

ఈయింతి తలఁచినట్లుగ
నీయగ్నిం గాలనైతి నీభూజముతో
గాయజువహ్నుల నిచ్చలు
నేయనువునఁ గాలుదాన నింకిట విధియా.

113


వ.

అనుచుఁ గన్నీరు పెల్లిగొన నన్నీరజనయన బహుప్రకారంబులం బలవించుచుండె నంత నమ్మహామహీరుహంబు హుతాశనుని కశనంబు చేసినదాన సంతుష్టహృదయ యైన యయ్యింతితో శిబిరంబున కరిగియున్నంత.

114


క.

కమలాకరుమై దైవకృ
తమునం బ్రబలజ్వరంబు దనుకొందుటఁ గృ
త్రిమహంసావళి తనచి
త్తమునం జింతింపఁ దొడఁగెఁ డద్దయు భీతిన్.

115


గీ.

శిరమునందు హంసావళి కరము వెట్ట
జ్వర మతిత్వరగతి మాను జనుల కనుచు
విన్నవాఁ డిప్డు నన్ను నివ్విధముచేయఁ
బనిచి బొంకైన ననుమానపడు విభుండు.

116


క.

నా చెలి యశోకకలికయు
నాచేసిన చేతతేఱఁగు నరపతి యడుగన్
వే చెప్పెనేని నక్కట
యేచంద మొనర్చుదాన నేనిటమిఁదన్.

117

వ.

అని చింతించి యనంతరంబ యొక్కతెఱంగు గాంచి శూన్యలింగంబున ఛాగరక్తాభిషేకంబును దన్మాంసపూజనంబును నరబలియు నొనర్చిన జ్వరశాంతి యగునఁట మున్నొకజోగిణిచే వింటి నని యశోకకలికతో నరబలిప్రకారంబు చెప్పక తక్కినవిధంబు చెప్పి శివలింగస్థానంబునకుం దోకొని చని యేమఱించి వధియించి యీయాపద నిర్వహించెద నని నిశ్చయించి యప్పొలంతితోడం జెప్పవలయు వార్తలు చెప్పి ప్రతీహారపాలాధ్యక్షుం డగు వృద్ధు రావించి.

118


సీ.

వసుమతీశ్వరునకు జ్వరము మానంగ ర
        క్షావిధికృత్యముల్ సలుపవలయు
నర్ధరాత్రమునప్పుఁ డాఁడువా రెవ్వరు
        వెడలివచ్చిన నడ్డుపడకుఁ డనుచుఁ
జెప్పి పోవఁగఁ బంచి చెలియును దానును
        ఛాగపూజాద్రవ్యచయము గొనుచు
ససిహస్తయై శూన్యవారగృహమ్మున కేగి
        యజరక్తమజ్జనం బాచరించి
యయ్యతివ శంభుపూజ సేయంగఁ బంచి
తత్పరతఁ బూజ యొనరించుదానిఁ జేరి
తద్గళము వేయుటయు హేతి ధారదప్పి
దైవవశమున నడ్డంబు దాఁకుటయును.

119


వ.

అశోకకళికయు బెగ్గిలి యగ్గలంపు హాహారవంబు లెసంగ గుడి వెడలి పఱవందొడంగిన.

120


క.

తలయును జీరయు వీడఁగ
ఖలుబూతము వోలె వెంటఁ బడి చనుదేరం

దలఁకుచు నశోకకళికయు
నెలుఁ గెత్తి విషాద మడర ని ట్లనిపలికెన్.

121


గీ.

పాడుగుడిలోని భూతము గూడముట్టి
వెన్నడింపఁగఁ దొడఁగె నో యన్నలార
కంటిరేయని మొఱవెట్టఁగాఁ దొడంగ
నయ్యెలుఁగు విని తలవరు లడ్డగించి.

122


వ.

వస్త్రాపవరణయు నాలంబకేశభారయు నాభీలకరవాలహస్తయు నా దానివెంటం బఱతేర వారలు గనుంగొని భూతం బనుచుం బొదివి పలుతునియలు గావించిన.

123


గీ.

అయ్యశోకకళిక యార్తనిర్ముక్త యై
యంతిపురము సొచ్చె నంతలోన
శంభుపూజకతన జ్వరముక్తుఁడై యున్న
మనుజవిభునిఁ జేరి వినత యగుచు.

124


వ.

కమలమంజరి చేసిన కపటకృత్యం బెఱింగించిన నరసి వెఱుఁగుపడి హంసావళివలని బలవంతం బైన వలవంత నొందుచు నాక్షణంబున మంత్రుల రావించిన నందఱుం జింతాక్రాంతులై యున్నసమయంబున భీమభటుండు జ్యోతిశ్శాస్త్రపారగుం డైన వసంతకు నాలోకించి ప్రశ్నం బడిగిన.

125


గీ.

అనలనిహతిఁ బడదు హంసావళీకన్య
సేమమున నరేంద్రుఁ జేరు ననిన
మదిఁ దలంకు మాలి మాళవాధిపున ఈ
వ్వార్త జెప్పెఁ దగినవారిఁ బనిచి.

126


వ.

భీమభటుండు దిగ్గన లేచి మననేర్చువిధంబుస మాళవేంద్ర

కన్య నరయింతము రం డని చెలులం దోడుకొని యత్యంతసంభ్రమంబునం జని.

127


మ.

సరసానందన సత్కళాగమపరీక్షాకృష్ణకందార భా
స్వరనానారసభావనిర్మథనభోజక్ష్మాప విద్యానిరం
తరగోష్ఠీజగదేకమల్ల బహుశాస్త్రగ్రంథసిద్ధాంతవి
స్తరవిజ్ఞానకవిత్వతత్త్వకలనాసర్వజ్ఞసోమేశ్వరా.

128


క.

వీణావాదనచలదలి
వేణీవేణీప్రసూసవిహరన్మధుప
శ్రేణీగానాకర్ణన
ఘోణీకృతనేత్ర హరితగోత్రపవిత్రా.

129


లయగ్రాహి.

చంద్రరుచిరానన మహేంద్రబహుభోగ భుజ
        గేంద్రమృదుభాషణ దినేంద్రసమతేజా
సాంద్రశుభలక్షణ ధనేంద్రధనవైభవ మృ
        గేంద్రపటువిక్రమ గిరీంద్రనిభధైర్యా
మంద్రజయఘోషణ ఖగేంద్రబవవాహన శి
        బీంద్రఘనదాన మనుజేంద్రహితకృత్యా
రుంద్రమతిజృంభణ రతీంద్రలలితాంగక గ
        జేంద్రబలబంధుర కవీంద్రనుతకీర్తీ.

130


గద్యము.

ఇది శ్రీమద్వెన్నెలకంటి సూరనామాత్యపుత్ర హరితసగోత్రపవిత్ర సుకవిజనమైత్రీవిధేయ అన్నయనామధేయప్రణీతం బైన పోడశకుమారచరిత్రంబు నందు సప్తమాశ్వాసము.