అశ్వలక్షణసారము/చతుర్థాంకురము

శ్రీరస్తు

అశ్వలక్షణసారము

చతుర్థాంకురము

తవక్షస్థలభువన
స్థితజఠర నిరుపమాన శ్రితహృదయాబ్జా
సతతదయాంబుధియౌభళ
క్షితిపతిప్పాధినాథ చిరకీర్తినిధీ.

1


కృతిపతి సంబోధన


క.

చతురత హయముల యెడల
ద్భుతరత నిరాప్తమహాదోషంబుల్ స
న్నుత గుముతన్నామ
స్థితియును తత్సంబు తెలియజెప్పుదు వరుసన్.

2


హయములయందుగల వివిధదోషములను నిరూపించెదని గ్రంథకారుఁడు కృతిపతికి జెప్పుచున్నాడు.


వ.

అవి యెవ్వి యనిన నిశువు వివువిషమశుక్తిదంశులును కరాళరూఢ
కలితదంతులును విచారసారమేయసూకరబిడాలదంతులును
దంతార్గళంబులును యింద్రిమద్దీకకు జ్ఞానకారసదయావర్థులును
చిత్రరోమతుబాందులును యేకాండత్రిముష్ణులును మర్కట
మార్జాల యేకపింగళియు జటామిశ్ర సీమంరస్తాలు జిహ్వాపృక్వ

ధరప్రోధమోహనంబును దీప్తపుచ్ఛంబును దీప్తపుచ్ఛంబులును
తినునీల గ్రేచవపుంసకులు ప్రేతోపనీతగంధంబులును అవఖం
డంబులును రసాలమార్జాలపాదులును దగ్ధచమోపనీతబంధులు
ను కందుకనేత్రలలాటలిప్తజిహ్వవేదులును గరళంబువీకేశరులును
దోషనప్తవ్యస్ధివంశభంగులును కేశనాలంబులతోడం రాశి జనిం
చినవియును దివాజాతంబును అమలయి పుట్టినవియును నెక్కొక
గర్భంబు ననేకవారంబున జన్మించినవియును మహాదోషంబులయ్యె
తల్లక్షణంబులు తత్ఫలంబులు వివరించెద. అందు దంతదోషంబు
లెట్టివనిన.

3


విషమశుక్తిదంతలును కరాళిరూఢకలితదంతులును కుక్క పందిపిల్ల మున్నగు వికారజంతువుల బోలినపండ్లు కలవియును.


సీ.

సులపులై నందిజ్ఞ జొంపల నడగొరికిన
             పసదప్పి యెడపండ్లపగిది నున్న
లెక్కకు దరిగిన యెక్కువై యున్నను
             చిప్పలబాగున వొప్పకున్న
మొదళ్ళ వేరొండు మొలచిన విలిగిన
             పదివచ్చిపంతనే నమువబడిన
పారమేయబిడాలచజలదంతంబులు
             కెనయైనబాగున మొనసియున్న
యట్టిపండ్లున్న వాజుల కట్టరాదు
భవ్యచారిత్ర సలలితపద్మనేత్ర
శత్రునిర్భరరాయ వేశ్యాభుజంగ
రాజకులదీపయోభవ రాజకంప.

4


లెక్కింపగా తక్కువయైయున్నను ఎక్కువయైయున్నను చిప్పలవలె నుండకున్నను దంతముల మొదళ్ళను యింకొకదంతము మొల

చినను దిరిగినను కుక్క పిల్లి మున్నగు వానిదంతములవలె నున్నను యాగుర్రములను శాలయందు గట్టరాదు.


క.

పరికింప నల్లపండ్లకు
హరినామం బసితదంతినరుదగ గేవా
స్పురదురునానానంప
ధ్వరవిఘటనకారి గాన వల దది నిలుపన్.

5


గీ.

పంక్తి చక్కగాక పండ్లు లోన్కి వెలికి
పెరిగియున్న యదియు విషమదంతి
నిలువజనదు దాని నిలిపిన యౌగదా
పుత్రశోకవహ్ని పొగలజేయు.

6


పండ్లవరుస చక్కగా నుండక పండ్లు లోనికి పోయినట్లుగాని వెలికి వచ్చినట్లుగాని ముందునకు వెనుకకు బోయినదానిని విషమదంతి యందురు విసరదంతి విసమదంతి సమమగు దంతములు లేనిది. అట్టిగుర్రము నిలిపినవానికి పుత్రశోకము కలుగును.


గీ.

శునకదంతి యనగ సొరిదిగా జిప్పలు
పెట్టినట్టిపండ్లు పెరిగియున్న
హరుమునామధేయ మధిపతినాకవి
నీరువట్టుచేత వెరుగుపరచు.

7


గీ.

మిత్రభయము సకలశత్రువృద్ధియు జేయు
హీనదంతము కుదమైనవాజి
నీయధికదంతియైన యావాజి ప్రజలతో
విభుని ననుపు జమునివీడు చూడ.

8


తక్కుపండ్లు కలిగినహయము మిత్రులవలన భయమును శత్రువులవలన పీడయు నెక్కువ జేయును ఎక్కువపండ్లు కలిగినతురంగము ప్రభువును యాతనిప్రజలను యముని చూచుటకై పంపును.

సరిచూడ మత్తవాధరములలో నొక్క
             యెడనాడి పొడవైన యదికరాళి
సమనుష్యద్వినాంకుశపంక్తిరీతిదం
             తాలు చెప్పడిన కరాళిదంతి
బరిపాటి నెడవెట్ట పండ్లది వచ్చిన
             హయమునామంబు దంతార్గళంబు
పండ్లన్నియును వచ్చి బలువైన యున్నచో
             మొసలిపం డ్లున్నది మూఢదంతి
అన్నిహయములు తమకులమెల్ల నణచి
పతుల గదలని పగరతో బరచియలచు
పుచ్చిపండ్లును నల్లనిపుప్పిపండ్లు
పరగు వాజులు తగవెందు కంపభూప.

9


మ.

అరయంగా హరియండయుగ్మము దానై దేండ్లునుందోవ పెం
దొరగింగాంచి రతిక్రియాకలన కుద్యోగింపకున్నేని న
త్తురగం బెన్నగ నింద్రియవృద్ధి యది దా దుష్టాత్మయై కర్త ని
ర్జరలోకంబువ కన్పిపుచ్చు తనవంశంబు సహాయంబుగన్.

10


సీ.

ఏకముష్కంబుల ధీశుని తత్తూని
             కాలునిపురికి వేగంబ యనుచు
వివిధవర్జాదులు వివిధాంధులును పతి
             పుత్రులనెల్ల దా సొలియజేయు
లలితోను లక్షితాండులు నిజనాథుని
             కౌతుకశ్రీనేల గలియజేయు
మార్జాలముష్కులు మర్కటాండులు తన
             జనపాలునకు పలాయనము దెచ్చు
జాతముష్కతురంగంబు జాతవేదు
కాహుతిగ జేయు తనునేలు నతనియిల్లు

కూర్మితో నండయుగ్మంబు గలుగకున్న
హరుల గట్టంగజనదు మోహనమురారి.

11


చ.

అరయగ నేకపింగళి హయంబు నిజాధిపు ప్రాణవహ్ని ను
ద్దురగతి యుద్ధభూమి నతిదుర్దమసత్రునృపాల సాయకోలో
త్కరవరషంబుచే దనుపు గావున నత్తురగంబు నెందునుం
బురమున నుండనీజనదు పోడిమతోనున గోరువారికిన్.

12


చ.

పరగగ కేశవాలమున బాసి జనించిన దుష్టవాజినిన్
పరముగ నేలువాని ననపత్యుని జేయు కణంగి చూడగా
శిరమున ప్రోద్దకోశమున చెన్నగు శాశ్విత రోమజాతురుల్
కరము శితంబులైన తురగంబులు రాజుల గూల్చు నాజులన్.

13


తురంగవృత్తము.

కృష్ణవాలహయము చాలకీడు యుద్ధభూమిలో
ద్రిష్ణిదీర నరుల ద్రుంచి తెగు నధీశుతోడ దా
కృష్ణవర్త్మ యదరి యుగ్రకీల లెసగ నేర్చి యా
ముష్కతానిరూఢి దక్కి యుక్కడంబు చాడ్చునన్.

14


గీ.

హయము కృష్ణజిహ్వ యాజిరంగంబున
కరుగజేయు విభుని యధికయశము
ననుచు దెలిపి తజ్ఞులగువారు నిల్ప ర
వ్వాజి నెందు కంప వసుమతీశ.

15


నల్లనగు నాలుకగల తురంగము సమరమందు యజమానునియొక్క పూర్వయశము నశింపజేయునని హయలక్షణ త్తలు దానిని గొన నొల్లరు.


గీ

అరయ యేకవర్ణమై మేను మెరయంగ
వాలశిరము వొండువన్నెలైన
ఘోటకంబు కడగి ఘోరాజిలోపల
కర్త ప్రేతపురికి కానుకిచ్చు.

16

తురంగవృత్తం.

ప్రాప్తనిర్మలైకవర్ణమై వెలుగుచున్న
యానెత్తి యుగ్రనాల యొక్కచాయయై తనర్చిన
దిప్తపుచ్చమది యధీశుని కౌతుకాదినిన్
సప్తజిహ్వగాన నిలుపజనదు కంపభూవరా.

17


చ.

మసక యొకింత లేక శశిమండలిమీద వినీలరోచులం
విసపుదై వినీలమణి నిచ్చినచాడ్పున వెల్లజాయతో
మసలిన మేనునం వెసను మస్తకముందన రారుచుండగా
త్రిసరియనంగదా బరగ ధీశ్వర సర్వధనాపహారియై.

18


క.

వుగ్రాక్షు డనగ దగు నిల
సుగ్రీపుని గళముబోలు గళము గలదది యలనీ
లగ్రీవనుహయ మ
త్యుగ్రంబై పతి ధణంబు యశమున రాచున్.

19


గీ.

మూడు కాళ్లును కడగిన ముసలి యగును
వెలయ నొకకాలు కడగిన విషమపాది
అదియు నదియును చాలదోషావహములు
అవిళతలమున తిలకంబు కలుగకున్న.

20


ముసలినిగూర్చి వెనుకటి యాశ్వాసములలో జెప్పినది చాలక మరల చెప్పుచున్నాడు. అవిళభాగమున తిలకమున్న దానిని మద్యమపక్షపువాజిగా నెన్నవచ్చును.


గీ.

పెక్కువన్నెల పులిభంగి బేర్చియున్న
అశ్వనామంబు పరికింప సవఘటంబు
కణగి యావాజి నేలక పుడమియెల్ల
వెడల నడపింపవలయు భూవిభుని కధిప.

21


పెద్దపులివలె మూడు నాలుగు వర్ణములు గలిగిన తురంగమును నవఘంబు అందురు. అట్టితురగంబును నిముషమైనను నిలువక వెడలగొట్టవలయును.

క.

కరరూపశ్వరవర్ణో
త్కరములలో నొకటి యయిన గగ
ఖర సారమస్తురంగము
అరయంగా పుత్రమిత్రహానిం జేయున్.

22


గీ.

గార్ధబంబు రీతి ఘనవర్ణగౌరాళి
యేహయంబు పెట్ట నెసగునట్టి
హయము గౌరవవృష్టి యదియు
చిత్రపదులు పతుల శిరుల నణచు.

23


గీ.

శిరము పుచ్ఛమూలంబు వరుసజ
దగ్ధచర్మోపమానగంధంబులైన
వాజి తలపోయ కెక్కెడువానియిల్లు
యనలశిఖలకు నాహార మగుచునుండు.

24


శిరము తోకయును కాలినచర్మముల వాసన గలిగిన నా గుర్రమును నిలుపజనదు. ఎవనియింట నాగుర్ర ముండునో వాని యిల్లు యగ్నిహోత్రున కాహుతి యగును.


చ.

కవలనుచుం హయంబులు తగం జనియించిన వాని యిల్లు దా
న.............................................................................నా
చవిగొన గాన తక్కిన విచారము సేయక దేవతా
దినిజుల కిచ్చు టొప్పునని ధీరులు చెప్పిరి శాస్త్రసమ్మతిన్.

25


గుర్రమున కొకసారి రెండుపిల్లలు పుట్టిన తక్షణమ యాగుర్రమును పిల్లలతోగూడ దేవతలకుగాని బ్రాహ్మణులకుగాని యివ్వదగును. కాని నిలుపరాదు.