నిర్వచనోత్తరరామాయణము/అష్టమాశ్వాసము

శ్రీరస్తు

నిర్వచనోత్తరరామాయణము

అష్టమాశ్వాసము




పతిగౌరీపతివా
ణీపతిలీలాచతుర్థనిజవర్తనుఁ డి
ష్టాపూర్తనిరతమతి కరు
ణాపూర్ణుఁడు మనుమసిద్ధినరవరుఁ డెలమిన్.

1


క.

అంత నొకనాఁడు నృపుఁ డ, త్యంత మహిమఁ బెద్దకొలువునం దున్నయెడ
విం తయిన కొన్నివచనము, లెంతయు మధురములు గాఁగ ని ట్లనెఁ జదలన్.

2

కుబేరపుష్పకము రామునియొద్దకు వచ్చుట

ఆ.

ఏను బుష్పకంబ మానవాధీశ్వర, నీవు పరమధర్మనిపుణబుద్ధి
నపుడు నన్నుఁ గిన్నరాధిపుపాలికిఁ, బోయి యతనిపంపు సేయు మనుడు.

3


మ.

భవదాజ్ఞం జని యాధనేశుఁ గని నీపం పెప్పుడుం దొంటియ
ట్ల విధేయాత్మతఁ జేయ నన్నుఁ బనిచె లావణ్యవారాశి దా
నవవిధ్వంసనుఁ డాశ్రితాపదుదయోన్మాథక్రియాశాలి రా
ఘవచూడామణి రామదేవుఁడు గృపాకల్పాతుఁ డై నావుడున్.

4


శా.

ఆతం డచ్చెరువాటు సంతసము వక్త్రాబ్జంబునం దోఁపఁగా
నాతో నిట్లని పల్కె రామధరణీనాథుండు లోకత్రయం
బాతంకం బెద నుజ్జగింప సుర లత్యానందముం బొంద దు
ర్జాతుం బంక్తిముఖున్ వధించి కొనియెన్ సర్వంబు లంకాపురిన్.

5


క.

నీవును నం దొకసర కా, భూవల్లభునకు వినోదమునకును బాత్రం
బై వలసినచోటులకుం, బోవలఁతివి నిన్ను నిందుఁ బుత్తేఁదగునే.

6


చ.

అదియునుగాక లోకముల నన్నిటిఁ గావఁ దలంచి దుష్టదు
ర్మదఖరదండమండనపరాయణు లై చనునట్టివారి కి
ట్టిది దగుఁ గాక పూని యొకటిం గడతేర్పఁ గడంగ లేక యె
ల్లిదు లగువారి కేటికి సలీలవిహారము వేడ్క సేయఁగన్.

7


ఉ.

కావున నెల్లభంగులను గ్రమ్మఱఁ జయ్యనఁ బోయి రామధా
త్రీవిభునొద్ద నిల్వుము మదీయహితం బిది యేను బంపఁగాఁ

బోవుట నెగ్గు లే దతఁడు పొచ్చెము సేయక సమ్మతించి సం
భావన సేయు నన్న జనపాలక సమ్మద మంది వచ్చితిన్.

8


క.

పనిగొనుము నన్నుఁ గైకొని, యనునప్పలుకులకు మానవాధీశుఁడు సం
జనితబహుమానుఁ డై యి, ట్లనియెం బుష్పకవిమాన మానందింపన్.

9


క.

ఏవలన నుండి యైనను, నావలసినయపుడ గ్రక్కునం జనుదేరం
గావలయుఁ దలఁచునంతకు, నీవల నెట్లట్ల తిరుగు నిఖిలజగములన్.

10


క.

సిద్ధులగమనంబులకు వి, రుద్ధముగాఁ జనకు మానరోషంబులు స
ద్బుద్ధులకుఁ దగమి యెఱిఁగి జ, గద్ధితమతి సంచరింపు గౌరవ మొప్పన్.

11


తే.

అని మహీపతి ముక్తాయతాక్షతములు, గంధపుష్పంబులును గొని గౌరవమున
మన్ననకుఁ దగుదివ్యవిమానమునకు, నర్చనము నిచ్చి వీడ్కోల్ప నదియుఁ బ్రీతి.

12


క.

తన కిష్ట మైనయెడకుం జనినయనంతరమ రాజసత్తముతో ని
ట్లనియె భరతుండు పరిజను, లనుమోదరసానుభావితాంబుధిఁ దేలన్.

13

భరతుఁడు రామునిఁ బొగడుట

ఉ.

చోద్యముగా నమానుషవచోరచనల్ విలసిల్లె నెంతయున్
హృద్యము గాఁగ నామయవిహీనత నొప్పెఁ దపఃప్రకర్షముల్
మాద్యదరాతిసంచరణమార్గము లెల్లను మాసె నెందు సా
వద్యులు లేరు బాలమృతివాదము లేదు ధరిత్రి నెయ్యెడన్.

14


చ.

కొడుకులఁ గాంచి రంగన లకుంఠితసిద్ధులఁ బొందెఁ గర్మముల్
గుడువఁగఁ గట్ట నెల్లజనకోటికి నేమిఁ గొఱంత లేద యి
ప్పుడు భవదీయరాజ్యమున భూవరకుంజర సౌఖ్య మంది యి
ప్పుడమికి నిన్ను శాశ్వతవిభుండుగఁ గోరెద రెల్లవారలున్.

15


క.

అనవుడుఁ దమ్మునిపలుకులు, విని మది ముదమంది మోము వికసిల్లఁగ నా
తనిఁ బ్రీతి వొందువీక్షణ, మున సీతావల్లభుఁడు ప్రమోదితుఁ జేసెన్.

16


ఆ.

పుష్పకప్రసంగమునఁ దనుఁ గొనియాడు, భరతు నివ్విధమున భరితపరమ
హర్షుఁ జేసి సమయ మగుడు నాస్థానమం, డపము వాసి చనియె నృపవరుండు.

17

శ్రీరామునివినోదవిహారము

ఉ.

నిచ్చలు నిత్తెఱంగున ననింద్యచరిత్రుఁ డనేకభంగులన్
వచ్చినవిన్నపంబు లనివారణమై విని నిశ్చయంబుగా
నిచ్చుసదు త్తరంబులకు నెల్లజనంబులు సంతసిల్ల రా
లచ్చి నహీనసద్గుణకలాపములం దగిలించె దక్షుఁ డై.

18


చ.

ప్రజ ననురాగ మందఁ బరిపాలన సేయు నరేశ్వరుండు దో
ర్విజితవిరోధి యై తుదిని వేడ్క మెయిన్ విహరించు నెందు నా

ర్యజనులు మెచ్చఁగా నరసి యాదిమునీంద్రనిబద్ధనీతివా
క్యజనితకౌతుకుం డగుచు నమ్మనుజేంద్రుఁడు సమ్మదంబునన్.

19


క.

రమణీయస్థలముల హృ, ద్యము లైనపదార్థములఁ బ్రియాసహితవిహా
రము సలుపు నుచిత పరివా, రము నాగరికంబునను సరసమధురముగాన్.

20


ఉ.

వేడుక నెత్త మాడుచుఁ బ్రవీణతమై గరువంపుఁ బన్నిదం
బాడుచుఁ జూచి యొండొరులు యంగకముల్ మది మెచ్చి యుల్లసం
బాడునెపంబు పెట్టి కొనియాడుచుఁ బువ్వులవ్రేటు లాడుచుం
జేడియయున్ విభుండు విలసిల్లిరి పొచ్చెము లేని మచ్చికన్.

21


సీ.

కలపంబు లభినవగంధంబులుగఁ గూర్చి తనువల్లిఁ గలయంగఁ దాన యలఁదుఁ
బువ్వులు బహువిధంబుగఁ గట్టి ముడి కొకభంగిగా నెత్తులు పట్టి యిచ్చు
హారముల్ మెఱయ నొయ్యారంబుగా గ్రుచ్చి యందంబు వింతగా నలవరించు
మృగమదపంకంబు మృదువుగా సారించి తిలకంబు పెట్టి నెచ్చెలికిఁ జూపు


ఆ.

జనకరాజతనయమనము దలిర్పంగ, వివిధనిపుణలీల వెలయ నిట్లు
చతురముగ నొనర్చు సౌభాగ్యసారాభి, రామమూర్తి యగుచు రామవిభుఁడు.

22


మ.

ప్రణయక్రోధముఁ దాన యొక్కమెయి సంపాదించుఁ బాదాంబుజ
ప్రణతిం గ్రమ్మఱఁ దీర్చు నేర్చి ధరణీపాలుండు సాకూతభా
షణముల్ వీనుల నించు మన్మథకళాస్వాతంత్ర్య మానందపూ
రణమార్గంబునఁ జెల్ల నిచ్చు రమణీరాగాబ్ధిపూర్ణేందుఁ డై.

23

సీతారాము లుద్యానవనమున విహరించుట

చ.

ఉపవనదేశకేలిజనితోత్సుకతాభరితాంతరంగుఁ డై
నృపుడు సఖీసమేతధరణీతనయాసహితంబు గాయకా
దిపరిజనంబుతోఁ జని తదీయసమీరుఁడు దన్నుఁ గానరా
కపగిది వీచినం గొలువు గైకొని యిం పెద నాదరించుచున్.

24


క.

చొత్తెంచిన వనపాలిక, మత్తమధుపములకుఁ దప్పి మధుభరితం బై
కొత్తావి గ్రమ్మునరవిరి, గుత్తి విభున కిచ్చె వినయకుంచితతను వై.

25


చ.

జనపతి యందఁగా వెఱచుచాడ్పున జానకిఁ జూపి కానుకల్
గొనఁ దగువార లుండ మనకుం జనునే యని చేయి వాయఁ బె
ట్టిన వనపాలికాకరపుటీకలిత స్తబకంబు వుచ్చె మె
ల్పున సతి లేఁతనవ్వునఁ గపోలతలంబులఁ గాంతి వింతగాన్.

26


క.

తరుపోతలతాకృత్రిమ, సరిదంబుజషండకేలి శైలముల మనో
హరము లగునెడలఁ గ్రీడా, పరతంత్రాత్ము లయి లలితభంగిఁ జతురతన్.

27


చ.

అరవిరు లెవ్వ రెక్కుడుగ నారసి మేలుగ నేఱి కోయఁగా
వెరవరు లెవ్వ రొక్కొ కడువేగమ సెజ్జకుఁ జాలఁ గందునం

బొరయనియట్ల కెంజిగురుఁ బ్రో వొడఁ గూర్తురు చూత మంచు న
న్నరపతియుం దలోదరియు నర్మవచోరచనార్ద్రచిత్తు లై.

28


చ.

అలరులఁ గోయుచున్ మధుకరావళిఁ జోపుచుఁ గీరపోతకం
బులపలు వాఱు మాటలకుఁ బొంచుచు నంచలఁ బట్టఁ దారుచున్
లలితమయూరనర్తనవిలాసముఁ జూచుచు బోటిపిండుతోఁ
గలయుచుఁ బాయుచున్ బహులకౌతుకవృత్తి రమించి రెల్లెడన్.

29


సీ.

తీఁగెయుయ్యెల లెక్కి తూఁగియాడుచుఁ గూడి పాడెడు మత్తాళిబాలికలను
బలుకులతోడన యలవడఁ దొడఁగియు నేరనికీరకుమారికలను
నింపారు లేఁదూడు లేఱి పిల్లలకుఁ బెట్టుచు నున్నహంసకుటుంబినులను
ఫలరస మొండొంటి కెలిమిఁ జంచుల నించు తఱిఁ జొక్కుకోకిలదంపతులను


తే.

జూచి చూచి యొండొరులకు జూపి చూపి, చెలుల కెఱిగించి కొనియాడి చెప్పి చెప్పి
చిత్తహారివిహారసంసేవఁ దగిలి, యుల్లసిల్లిరి వనితయు వల్లభుండు.

30


ఉ.

అల్లవె లెస్సపువ్వు లని యందనిగుత్తులదిక్కు సూపి తా
నల్లన చేరి నేను నెగయ న్నిను నెత్తెదఁ గోయు మంచు భూ
వల్లభుఁ డాదటం బొదివి వామవిలోచన నెత్తెఁ దత్తనూ
వల్లికతోన మైఁ బులకవర్గము కాముఁడు నారు వోయఁగన్.

31


చ.

నవకపుమావిమోకులఁ బెనంగినతీవలు వేడ్కఁ బెంపఁ బ
ల్లవములసెజ్జ లుల్లముల లజ్జ లడంపఁగఁ దేటితండముల్
దివుటలు ముంపఁగా సమదలీల మనోజవినోదసక్తు లై
యవసరసేవ మెచ్చి మలయానిలు సౌరభధన్యుఁ జేయుచున్.

32


ఆ.

ఇవ్విధమునఁ బతియు నెలనాఁగయును వివిధప్రకారలీలఁ దగిలియుండఁ
జెలులఁ గేలివనము గలయంగఁ జొచ్చి నె, మ్మనములందుఁ గోర్కికొనలు నిగుడ.

33


చ.

అలరులు గోయుచోట మధుపావళిమ్రోఁతకు ముగ్ధ లుల్కినం
గలకల నవ్వుచుం దొలుతఁ గైకొని మవ్వపుఁదీఁగె లాగి పు
వ్వు లొరులు గోయ నింకఁ దలఁపుం డని యొప్పుగ జంకె సేయుచున్
లలిఁ దమలోన మత్సరములం దుదికొమ్మలగుత్తు లందుచున్.

34


సీ.

మావిలేమోకల మవ్వంపుఁదీవలఁ జెన్నొందఁ బెండ్లిండ్లు సేసి చేసి
పలుదెఱంగుల క్రొవ్విరులు నేర్పు వాటించి తోడవులు గావించి తొడివి తొడివి
పతులను బ్రియలఁ గా భావించి పొదరిండ్ల నిక్కలుగాఁ జేసి యేగి యేగి
చెట్టుపల్ నెఱయని చిలుకబోదులఁ బట్టి తెచ్చి బిడ్డలుగఁ జ న్నిచ్చి యిచ్చి


తే.

బొదివి పుప్పొళ్లు సల్లియుఁ బువ్వుఁ దేని, యలఁ బదంపడి తడిపియు నలి వసంత
మాడి యాడి యుద్యానవిహారలీల, సలిపి రంభోరుహానన లెలమి మిగుల.

35

చ.

నినుపు లొకర్తుచేతఁ గమనీయలతాంతము లున్న నొక్కెడం
గనుఁగొని ముగ్ధ యొక్కతె వికాసిని యై నవకంపుఁదీఁగెఁ బా
సినయెలగొమ్మగుత్తి సవిచేరి నయంబునఁ బట్టి కోయఁ జూ
చిన నగి యల్ల నవ్వ నది సిగ్గువడం గని యార్చి రందఱున్.

36


మ.

కుచముల్ వాఱెడినీటిమీఁది విలసత్కోకంబులం గ్రేణి సే
యుచు నుండన్ మెడ యెత్తి పాదయుగళం బూఁదంగ బాహాలతల్
పచరింపం గరమూలకాంతి నిగుడన్ భావంబు రంజిల్లఁ బా
డుచుఁ గ్రీడించిరి పువ్వుఁబోఁడులు లతాడోలాకళాప్రౌఢులన్.

37


సీ.

చిగురాకు గెంగేలి చెలిమి యొనర్పంగ మవ్వంపులేఁబొదల్ మలఁచిపట్టి
పెఱచేతినఖపంక్తి గిఱికొని చెన్నొంద నెగయుదీప్తుల విరు లినుమడింప
గురులు గన్గవమీఁద నెరసిన నెమ్మొగ మడ్డ మంకించి చూ పలవరించి
తనుగెంపు గడ చని దళములు సడలఁ బువ్వులు గోయ నొల్లక తొలఁగ నెత్తి


తే.

యడరునెత్తావి పొలిలోని యలరు లేఱి, మెలపునలవాటు నెడఁదల మేకొనంగఁ
బ్రణయసఖులకుఁ గన్నులపండు వగుచుఁ, జతురముగ నోర్తు పుష్పాపచయము చేసె.

38


క.

చెలిచెక్కుచెమట యొక్కతె, యలకులఁ గొని తుడువ రెంటియందలి మెఱుఁగుల్
పొలివోవుట సరి యై యి, ట్టలముగ నొండొండ రాయుటయు జిగి దఱిఁగెన్.

39


ఆ.

వనజవదన లిట్లు వనకేలి సలిపి చా, లించి జలవిహారలీలఁ గోరి
జనకరాజతనయ సముచితముగఁ జేరి, యిష్ట మెఱుకపడఁగ నిట్టు లనిరి.

40


ఉ.

నీదుకృపాకటాక్ష మను నీరజషండమునందు నిర్భరా
హ్లాదముఁ బొందఁగా వనవిహారపరిభ్రమవృత్తి యెమ్మెయిన్
ఖేదము సేయలేకునికిం గమలాకరకేలిమీఁద లే
దాదర మించుకేని నలినాయతలోచన మాకు నిత్తఱిన్.

41


చ.

అనుడు విదేహరాజసుత యల్లన నవ్వు దొలంకుదృష్టులం
గనుఁగొనియెన్ సముల్లసితఘర్మజలాంకురజాలకంబు చె
న్నున విలసత్సుధారణమనోహర మైనళశాంకబింబమో
యనఁ జెలువొందు రామవిభునానన ముల్లము పల్లవింపఁగన్.

42


క.

చెలుల చతురోక్తిరచనకు, నలినాయతనేత్ర నెమ్మనము విలసిల్లం
గొలన విహారము సలుపం, దలఁచినఁ బతికౌతుకంబు దనమదిఁ గదురన్.

43

సీతారాముల జలవిహారవర్ణనము

క.

అనుచరుల నడిగియడిగియుఁ, బనిగొండ్రే వలయునెడలఁ బ్రభువులు పొద లెం
డని కమలవనము తెరువునఁ, గొనిపోవఁగ జానకియు సఖులుఁ జని రెలమిన్.

44


చ.

చెలు వగునాననాబ్జముల చేరువఁ గుంతలభృంగమాలికల్
మెలఁగ వళీతరంగములమీఁద ఘనస్తనచక్రయుగ్మకం

బులు విలసిల్లఁ గూడుకొని పొల్తులు పద్మినిపొంత వింతసొం
పొలయఁగ వేడ్కమై నరిగి రొండొకపద్మినిఁ బోలి లీలతోన్.

45


తే.

అందఱకుమున్న సలిలవిహారమునకుఁ, గడఁగి యొక్కర్తు గ్రక్కునఁ దొడవు లూడ్చి
నెలఁతుకలమొత్త మనుపచ్చవిలుతుననుఁగు,టంపపొదిలోనిబరిగోల యట్టులుండె.

46


చ.

పొలయుసమీరణంబు నినుపుం దనుపుం దగ నింపు నెమ్మనం
బుల నొకయింపుఁ బెంప రతిబోటులు విభ్రమ మొప్ప వీఁగుఁజ
న్నులపయిఁ గే లమర్చుచుఁ దనూలత లించుక గొంకఁ గుంతలం
బులు మెలపొందఁగాఁ జెవులపొందునఁ జేర్చుచుఁ గూడి వేడుకల్.

47


క.

మగుడఁబడి కరళు లక్కడ, నిగుడఁగఁ దనుపారుకొలనినీరు పులకముల్
నెగయించుచుఁ దొలుసోఁకున, సొగయింపం గూడి యాడఁజొచ్చిరి సుదతుల్.

48


సీ.

నునుఁగాంతి దొలఁకెడు ఘనకుచయుగళంబు లదరంగఁ జిలుకుల నాడి యాడి
మెఱుఁగులు దూఁగెడు మృదుకరవల్లిక లల్లాడఁ జల్లు పోరాడి యాడి
జిగితొలం కెసఁగెడు మొగములు నిక్కుచు నడఁగుచుండఁగ నీఁదులాడి యాడి
మిం చెల్లదిక్కులు ముంచి చెల్లెడుమేను లలసి క్రాలఁగ నోల లాడి యాడి


తే.

యోలి నిలుచుచుఁ గరళులఁ దేలి చనుచు, మునిఁగిపోవుచు నోర్తోర్తు ముంచిపట్టి
లోఁతునకునొయ్యఁ దిగుచుచు నీఁత లేని, యచట మిన్నక యీఁదుచు నాడి రర్థి.

49


చ.

ప్రియమునఁ దూఁగి యాడు భ్రమరీతతిసోఁకునఁ, జక్రవాకికా
చయమున మందహంసికలసందడి ముం జెలువొందుకంటె న
న్నియు నెడగాఁ దొలంగినను నీరజషండము పొల్చె విన్నగా
క యువతు లాటమైఁ జెలఁగుక్రందున నొందినక్రొత్తసొంపునన్.

50


చ.

తరఁగల తూలుచందమునఁ దమ్ముల కమ్మనితావి హంసికా
విరుతములన్ సమీరణము వీచునయంబున నీరియింపునం
జరతరసౌఖ్యసంపదలు సేకుఱఁ గైకొని తారతార య
త్తరుణులయింద్రియంబులు ముదంబునఁ జొక్కుచు నుండె నత్తఱిన్.

51


ఉ.

తుమ్మెదపిండు మెండుకొని త్రొక్కిన ఱేకులసందుసందులం
గ్రమ్మి చలత్తరంగశిఖరంబులఁ దూలెడుతమ్మిపుప్పొడు
ల్గ్రొమ్ముడు లూడి క్రమ్ముపొదిలోపల నొక్కొకచోటఁ గెంపుచం
దమ్మునఁ జెన్ను చేసె వనితల్ గమలాకరకేళి సల్పఁగన్.

52


సీ.

కలయ నెల్లెడ నాడుక్రందునఁ బడి నీరిమీఁద దాఁటెడు గండుమీలతోడ
మక్కువఁ దేఁకువ దక్కి లోఁ దవిలి యాడెడుచక్రవాకులగెడలతోడఁ
దిరుగుడుపడి తూఁగుతరఁగలు దాఁకి యల్లాడెడునంభోరుహములతోడఁ
వనజంబు లొల్లక వచ్చి యూర్పులతావి యన్నునఁ జొక్కెడు నళులతోడఁ

తే.

గ్రాలుకన్నులు వలిచన్నుఁగవలుఁ దెలివి
మొగములుఁ గురులు బంధురముగను బెరసి
చూడఁ దడఁబాటుగా జలక్రీడ సలిపె
నెలమి మనముల నెలకొనఁ జెలువపిండు.

53


క.

చేయిచ్చి యబల నధిపతి, తోయజషండంబు సొరఁగఁ దోకొని చనఁ జే
దోయి పులకించెఁ గనుఁగవ, దో యలరుచు బెరసెఁ గోర్కితో నెద గూడెన్.

54


క.

పొలఁతుక లోఁతని చొరఁగా, నలుకుచుఁ బిఱిఁది కడుగు లిడ నప్పటిదృగ్దీ
ప్తులక్రందు సెందుసందడి, పొలపంబును నధిపునుల్లమున కిం పొసఁగెన్.

55


క.

కొలను సనఁ జొచ్చి యిది లోఁ, తల యిది యని క్రమ్మఱంగ నరిగి విభుం డు
త్పలదళలోచనఁ దోకొని, మెలపున మగుడఁ జని లీలమెయి నాడునెడన్.

56


సీ.

కరయంత్రధారలఁ గప్పక పొరిఁ బాఱి విభుమీఁదఁ జూడ్కులు వెల్లి గొలుపు
లీల నంబుజముఁ గెంగేలఁ దెమల్పక ధరణీరమణుపాణితలము పట్టుఁ
దను పారునీటిపైఁ దను విడి నలిఁ గ్రీడ సలుపక రాగరసమునఁ దేలు
గొలఁకున నాడునారులపజ్జఁ బోవక శృంగారచేష్టలఁ జెంది క్రాలు


తే.

సలిలశైలికి నొలసియు నొలయ కిట్లు, ప్రాణవల్లభుమీఁదికిఁ బ్రాఁకి వేడ్క
నలమి యలమిమైఁ బెనఁగొను నతనియండ, నిలిచి విహరించుచుండె నన్నలినవదన.

57


చ.

కలయఁ జరించుతేఁటిపొదిఁ గైకొనఁ డాధవళాయతాక్షి వే
నలిపయిఁ జూడ్కి నిల్పు నలినంబులఁ జేకొనఁ డాలతాంగిచూ
డ్కులు మది మెచ్చు హంసికల కోమలనాదము లాలకింపఁ డా
వెలఁదిమృదూక్తినిస్వనము వీనుల నించు విభుండు వేడుకన్.

58


తే.

చెలువచివురుఁగెంగేలఁ గాశ్మీరజలము, నతివనగుమోమునను జందనాంబువులును
నెలఁత వేనలిఁ గస్తూరినీరు నయ్యె, నయ్యెడల కాంతిఁ బతికరయంత్రవారి.

59


క.

తడిసి మెఱుఁగుఁబొగ రెక్కిన, పడఁతుకలలితాంగయష్టి పదనికి రాఁ బుల్
గడిగినమరుఖడ్గలతిక, వడువున మోహనవిలాసవైభవ మొందెన్.

60


చ.

వెలఁదికి మోవికెంపు నెఱివేనలికప్పును దంతపంక్తినుం
దెలుపును బేర్చి యొప్పెసఁగె నీళులపొందున నట్ల యెవ్వరిం
గలసిన వారివారి దెసఁ గల్గుగుణం బనుకూలవృత్తి ని
ర్మలమధురస్వభావులు సమగ్రవిలాసము వొందఁ జేయరే.

61


సీ.

నెత్తమ్మిపుప్పొడి నెఱినీర నిడుపుగాఁ బాపట సిందూరభంగిఁ బోయుఁ
జెందొవఱేకు ముయ్యందంబుగాఁ దీర్చి కమనీయముగఁ దిలకంబు పెట్టు
నిందీవరములబహిర్దళములు డుల్చి కర్ణావతంసముల్ గా నొనర్చుఁ
గుముదనాళము పుచ్చికొని పేరుగా గిల్లి హారంబువడువున నలవరించుఁ

తే.

గమలదళము మృణాళకాండమునఁ జేర్చి, యాలవట్టంబు గావించి లీల మెఱయ
విసరు నల్లన రామభూవిభుఁడు జనక, రాజనందనమన మనురాగ మొంద.

62


చ.

తమతమయంత నెచ్చెలులుఁ దారును నెప్పటియట్ల యాటఁ జి
త్తము దనివోక వారిగెడఁ దామరసాక్షియు రామదేవుఁడున్
సముచితలీల మై వివిధచారువిహారము లర్థి సల్పి రం
గము లభిరామరేఖ నవకాంతివిలాసముఁ బొంది క్రాలఁగన్.

63


ఆ.

ఇట్లు కమలషండ మిక్కడక్కడ వడ, నభిమతప్రకారహారిలీలఁ
గేలి సలిపి వేడ్కఁ జాలించి వెడలిరి, విభుఁడు జానకియును వెలఁదిపిండు.

64


క.

జలసిక్తము లగునంగక, ములచెలు వొండొరుల భావముల నత్యార్ద్రం
బులు సేయఁ బతియు నాతియు, నిలిచి పొలిచి రవుడు కమలినీతటభూమిన్.

65


క.

కలిరుగతిఁ గాంతి మేనుల, జలకణములు గోరకములచందంబునఁ జె
న్నలవఱుపఁ గొలనివెలి నిం, తులు నిలిచిరి తీరలతలతోఁ దడఁబడుచున్.

66

సీతారాముల లీలావిహారవర్ణనము

చ.

వలయు తెఱంగునన్ విభుఁడు వస్త్రవిలేపనమాల్యభూషణం
బులు దగఁ దాల్చి వందిజనముల్ చతురంబుగ సంస్తుతింప వా
రల నభివాంఛితార్థముల రంజితచిత్తులఁ జేసె నెమ్మనం
బలర నలంకరించిరి వయస్యలు సీతయు రేఖవింతగాన్.

67


క.

లలితకమనీయమహిమల, నెలనాఁగయు సఖులుఁ గలసి యేతేరఁగ ముం
గల నడచి కంచుకులునుం, దలతల మనఁ బతియుఁ జతురతరముగ నడచెన్.

68


క.

ఇమ్మెయి నిష్టవినోదము, లమ్ముదితయుఁ దాను రఘుకులాధీశుఁడు చి
త్తమ్ములఁ జిగురొత్తఁగ ని, త్యమ్మును నిలిపె ననురాగతత్పరవృత్తిన్.

69


సీ.

కర్పూరధూపాదిశగంధసంవాసితాభ్యంతరరమణీయహర్మ్యములను
వర్ణచిత్రితపటవర్గనిర్మితతిరస్కరిణీమనోహరాగారములను
గోకిలకలహంసకులమృదుమంజులారవరమ్యనవలతాభవనములను
గృతకమయూరలాజితనిజాంగణచిత్తరంజితలీలాద్రికుంజములను


ఆ.

బహువిధాభిరామవిహరణస్థలములఁ, దత్తదంతరంగవృత్తితోడ
మనుజవిభుఁడు ప్రియకు మది ముద మెలరార, లోలుఁడై మనోజకేళి నొలయు.

70


చ.

ప్రమదము మూర్త మైనటులు రాగము రూపు వహించినట్లు వి
భ్రమ మొడ లెత్తినట్లు రతిరాజవిహారకుతూహలంబు దే
హముఁ దగఁ దాల్చినట్లు హృదయంగమ యై విలసిల్లుచున్న యా
రమణిఁ బ్రమోదరూఢమదరంజితఁ జేయు విభుండు ధీరుఁ డై.

71


సీ.

చూడ్కికి సందడి సొరనీక యెందేనిఁ జూచు చాడ్పున నొప్పు చూఱవిడిచి
తగవుమై సోపాన మగునునుఁబల్కుల నెక్కి సరసముల నెలమి వడసి

తనదు మైదీవకుఁ దావలంబుగఁ జేసి పులకలచిత్తంబు నెల వెఱింగి
బెరసినమేవడి సరులఁగాయువు గని కన్నులచెన్నున నన్నుఁ గాంచి


తే.

సొగిసి కౌగిట సోలెడు మగువయంత, రంగ మావిష్ట మైనటు లంద కలసి
తగులు దగిలించుటయును నిద్దఱకు సరియ, కాఁగ నధిపతి లలితాంగిఁ గవసె నర్థి.

72


చ.

ఎడఁ బొలివోనివేడుకల యేడ్తెఱసొంపున నంతకంత కె
క్కు డగుమదంబుపేర్మి రతికోర్కులు గొమ్మలు వోవ నప్పుడ
ప్పుడ నలిఁ జేరినట్టులు విభుండును వారిజపత్రనేత్రయుం
గడపల లేనికేలితమకంబున నుల్లము లుల్లసిల్లఁగాన్.

73


సీ.

ఎలమి నొండొరులకుఁ దలయంపులుగఁ జేయు బాహాలతలు జన్మఫలము లొంద
నలి నొండొరులమీఁదఁ బొలుపారుకనుదోయి సుఖములఁ జుబ్బనుచూఱ లాడఁ
గాయ్వున నొండొంటిఁ గదిసినతనువులు పులకాంకురంబులఁ బ్రోది గాఁగ
నిచ్చమై నొండొంటిఁ జొచ్చినమనములు నినుపారునింపుల నెలకొనంగఁ


ఆ.

గడఁక లొండొరువులఁ గడవఁ గేలీచతు, రతలు వెలయఁ జూడ్కు లతిశయిల్ల
సుఖముసొంపు నొక్కసూటిన నడవంగ, సతియుఁ బతియుఁ గ్రీడ సల్పి రర్థి.

74


ఉ.

లేని నెపంబు పెట్టి, మదలీలకు నాఁక యొనర్చి మానముం
బూనినయట్లు సౌ రెదకుఁ బుక్కిటిబంటిగఁ జేసి యల్క వే
పో నొకకారణంబుపయిఁ బూని వెసం బయిపాటు మున్నుగాఁ
దేనియ లుట్టఁ దేఱు జగతీపతి కుగ్మలి రాముఁ డింతికిన్.

75


సీ.

అదరులు గదిరిన నఱిముఱి వర్తిల్లు చెయువులక్రందునఁ జిక్కువడుచు
నేర్పులు గడఁగిన నిరతంబు లై చెల్లు కామతంత్రంబులఁ గళుకు లగుచుఁ
గోర్కు లేచినఁ ద్రిప్పికొనునింద్రియంబుల యక్కఱ దీర్పంగ నడరఁ బడుచు
మెచ్చులు వచ్చిన మిగుల నానందించు మనములతలపోఁత కనువు గొనుచుఁ


తే.

దనివి వొందిన నల్లన తలఁపు మగుడ, వేడుకలయెడఁ గొసరుల వింతతమక
ములకు మొదలైనఁ బొదలుచు నెలఁతుకయును, మనుజపతియు నొనర్చిరి మదనకేలి.

76


క.

ఒండొరువులమదనకళా, పాండిత్యము మెచ్చమియు నెపం బిడ నెపమై
యెండొరులకు నానంద మ, ఖండము గావించురతము గైకొండ్రు తగన్.

77


సీ.

తూలెడునునుగురుల్ దోతెంచుఘర్మాంబువులఁ దోఁగి నుదుటిపై మలఁగుచుండ
లలిసొంపుపెంపునఁ బొలయక కనుదోయి నానుచు నెడనెడ మ్రానుపడఁగఁ
గుచములనడుమఁ దూగుచు నున్నహారము లల్లన చనుమొనలందుఁ గ్రాల
బెడఁ గొంద నల్లాడు తొడవులమెఱుఁగులు వెడలక యచ్చోటఁ గడలుకొనఁగఁ


తే.

గేలికడఁక దోడ్తో నడఁగించి యవయ, వములు సడలంగఁ జేయుచు వచ్చుచొక్కు
లేఁతదమిఁ గ్రొత్త చెన్నొందు లేమచంద, మధిపుడెంద మానందమయంబు సేసె.

78

క.

మఱపు ముసుఁగుపడ వేడ్కలు, దెఱపులు గొని నిగుడ రెండుదెఱుఁగులచేతం
బొఱివోవు నెమ్మనంబుల, నెఱి నిరువురు నలవరింప నేరరు రతులన్.

79


సీ.

మానవనాథుఁ డుగ్మలిఁ గౌఁగిలించుచో సడలుకే ల్బిగియించు కడఁక లేమి
యతివ భూధవునధరామృతం బానుచో దొప్పవాతెఱ యంటు తొట్రుపాటు
నృపతి లేమను గేలి నిపుణత నొరయుచో వెడఁగులై చెయ్యులు వీడుపాటు
వామాక్షి మేదినీవల్లభుఁ గొసరుచోఁ గొదలు పల్కులక్రియ గూడ కునికి


తే.

యొండొరులచిత్తముల నాఁటి యొలయుచున్నఁ, జొక్కు లెక్కుడు సేయంగసోల మడరి
యిరువురును సౌఖ్యరసములఁ గరువు గట్టి, పోసి చేసినరూపుల పోల్కు లైరి.

80


క.

భూపాలుఁ డిట్లు మోదం, బేపారఁగ మోహములకుఁ నెల్ల నివాసం
బై పాలించెను రాజ్య, శ్రీపెం పభిరామముగ నశేషధరిత్రిన్.

81

సీతాదేవి గర్భము దాల్చుట

ఉ.

అత్తల కెల్ల భూరివినయంబునఁ బంపు దగంగఁ జేయుచుం
జిత్త మెలర్ప నాథుపని సేయుచు బాంధవతుష్టి సేయుచున్
విత్తముల మహీసురుల వేమఱుఁ దృప్తులఁ జేయుచున్ మహో
దాత్తగుణాలి నొప్పె వసుధాసుత నిత్యశుభంబు పెంపునన్.

82


క.

సమ్మదమున భూచక్రము, తొమ్మిదివేలేఁడు లేలి తుది రాముఁడు దా
నెమ్మనమున నినకులము ధ్రు, వమ్ముగ సత్సుతులఁ బడయవలె నని తలఁచెన్.

83


ఆ.

తొమ్మనూటిమీఁదఁ దొంబదితొమ్మిది, వర్షములకు నంత వసుధపట్టి
యతిథివిప్రదేవపితృతర్పణంబుల, గర్భమహిమఁ దాల్చెఁ గౌతుకమున.

84


క.

అంత నొకనాఁడు లీలం, గాంతారత్నంబు నాథుకడ మెలఁగఁగ నే
కాంతంబునఁ గనుఁగొని య, త్యంతమనోమోద మడర నతఁ డి ట్లనియెన్.

85


సీ.

చంద్రికపైఁ బర్వు చారువల్లికవోలె వెలఁది నీయంగంబు వెలుకఁ బాఱె
హేమకుంభములపై నింద్రనీలములట్లు కాంత నీచనుమొనల్ గప్పు మిగిలె
వెడవాడులీలారవిందయుగ్మముమాడ్కి సుదతి నీకనుఁగవ సోల మందెఁ
బెన్నిధిఁ గాంచిన పేదచందంబునఁ బొలఁతుక నీకౌను పొదలుకొనియె


ఆ.

లలన నీదు చెయ్వు లలసంబు లయ్యె ల, తాంగి నీదుమందయానలీల
జడను దాల్చె గర్భసంపదకలిమి నీ, యందుఁ దేటపడియె నిందువదన.

86


ఉ.

మొగ్గల మైనకోర్కి దుదిముట్టఁగ నుత్సవలీలఁ జూడ నా
కగ్గము గాఁగ వంశము సుధాంశుఁడు గల్గిన రాత్రివోలె నీ
విగ్గురుగర్భసంపద వహించియుఁ జెప్ప వదేమి నావుడున్
సిగ్గును లేఁతనవ్వుఁ గదిసెం గమలాననముద్దుమోమునన్.

87

రాముఁడు కోరిక యడుగఁగా సీత గంగాతీరవనములకుఁ బోఁగోరుట

చ.

తనమదిలజ్జ వాపి వసుధాపతి మేవడి యైనమాట పొం

దునఁ దగఁ జేరి కోరికలు దోఁచుతెఱం గెఱుఁగం దలంచి, య
ల్లన యడుగంగ సమ్మదవిలాసము నేడ్తెఱ నెమ్మొగంబు నూ
తనరుచి నొప్పఁగా వికచుతామరసానన వేడ్క ని ట్లనున్.

88


శా.

సింగంబుల్ మునిబాలకుల్ దిరుగుచోఁ జెయ్వేది మో మియ్య పా
రంగంబుల్ దిరుగం దపోధనసతుల్ రాజీవముల్ గోయుటల్
రంగద్వీచులఁ బద్మముల్ మెఱయు ధర్మప్రీతి మైఁ జూచుచున్
గంగాతీరముకానలోనఁ దిరుగంగాఁ గౌతుకం బయ్యెడిన్.

89


ఆ.

అనిన రఘువరేణ్యుఁ డమ్మాటలకు నియ్య,
కొని లతాంగి నీవు గోరినట్ల
చేయు టెంత పెద్ద శీఘ్రంబ యచటికిఁ, బుచ్చువాఁడ ననుచు నిచ్చ మెఱసి.

90


క.

ఆసతికడ సరసంబుగఁ, బాసి నడిమికొలువునకు నృపాలుఁడు సనినన్
దాసి నిరంతరమును సే, వాసౌఖ్యముఁ బొందఁ బడయువారలు ప్రీతిన్.

91

రాముఁడు నర్మసచివులవలన లోకాపవాదము నెఱుంగుట

క.

పొడసూపి యుచితముగ నలు, గడ వల్లన చేరి కొలువగాఁ దగుమాటల్
వొడమినసమయంబునఁ బతి, పడుచుం బైదలను బోవఁ బనిచి నయమునన్.

92


తే.

ఫుల్ల రాజీవదళములఁ బొల్ల సేయు, వెడఁదకన్నుల నునుఁగాంతి వెల్లి గొనఁగ
నర్మసచివుల మొగములు నగుచుఁ జూచి, వారిలో భద్రుఁ డనియెడువానితోడ.

93


శా.

పౌరశ్రేణియు భూజనంబు నను సంభావించి కీర్తించునో
నేరం డున్మదుఁ డంచు లాఘవముగా నిందించునో దీని నీ
వేరూపంబున వింటి విన్నతెఱఁ గొక్కింతేనిఁ బోనీక వి
స్తారం బొప్పఁగఁ జెప్పు మన్న నతఁ డుద్యత్ప్రీతిమై ని ట్లనున్.

94


మ.

జనకుం డానతి యీఁ దపంబునకు నిష్ఠం గానకుం జన్న పెం
పును దుఃఖం బొకయింత లేక లవణాంభోధిం గళామాత్రఁ గ
ట్టినసామర్థ్యము దేవబృందమునకు డెందంబుపై రావయనం
జను నాపంక్తిముఖున్ వధించినమహోత్సాహంబుఁ గీర్తింపఁగన్.

95


క.

కలయంగ నెల్లయెడలం, బలుమాఱును విందు ననినఁ బ్రమదం బెసఁగం
గల దున్నరూప యిది నీ, పలుకులు మాకెక్కె నని నృపాలుఁడు మఱియున్.

96


తే.

తొలుత రాజ్యంబు సేయంగఁ దొడఁగి మనము
వివిధవర్ణాశ్రమంబుల వృత్త మరసి
యలవరించుచోఁ గొందఱ కహిత మగుటఁ
గొన్నిమాటలు పుట్టక యున్నె యనిన.

97


ఉ.

ఈయనుమాన మేటికి నరేశ్వర మీపరిపాలనక్రియో
పాయము ధర్మనిష్ఠయుఁ గృపాగుణమున్ వినయంబు పెంపునున్

న్యాయవిశోధనంబును నియంత్రితసత్యవచోవిలాసముం
బాయక విందు నెందు నరిభంజన సూరి జనానురంజనా.

98


చ.

అనవుడు భద్రుఁ జూచి ముద మందుచు రామధరాధినాథుఁ డి
ట్లనియె మదీయసంస్తుతులు నన్నియుఁ జెప్పితి కీడుమాట సె
ప్ప నగునొ కాదొ నాక ననుఁ బాపము సుట్టక యుండ నేమి గ
ల్గినఁ గలయంతవట్టును నకిల్బిషమానస చెప్పు మేర్పడన్.

99


క.

అనుటయు నతండు వెలవె, ల్ల నగుచు డెందంబు గొందలం బందఁగఁ జె
ప్పను జెప్పకుండ నేరక, యనుమానముతోడ నిక్కడక్కడ పడినన్.

100


ఆ.

అధిపుఁ డింగితజ్ఞుఁత డై యితఁ డొప్పని, పలుకు వినఁగఁ జెప్ప నలికియున్న
వాఁడు గొంకుఁ బాపవలయుఁ బొమ్మని తన, యెదఁ దలంచి యతని కిట్టు లనియె.

101


క.

లోకులమాటలు సెప్పిన, నా కెగ్గగునే ప్రియం బొనర్పు హితుఁడ వై
నీ కింత వెఱవ నేటికి, నేకాంతం బయినచోట నే నడుగంగన్.

102


ఆ.

కీడు గాంచి మనల నాడెడువారల, నోళు లుడుపఁగా మనోముదంబు
నొందుఁ గాన దీన నొండెగ్గు లే దని, తఱిమి యడుగుటయును వెఱపుఁ బాసి.

103


క.

ఇతఁ డెటు సెప్పు నొకో నా, మతి గలఁగెడు జనులపనులు మఱవక యుచిత
స్థితి నడపుదు నని తలఁకెడు, పతి కాతం డెలుఁగు రాలు పడ ని ట్లనియెన్.

104


సీ.

ఎల్లలోకంబులు నెఱుఁగ నత్యంతదురాచారుఁ డైనదశాననుండు
చెఱఁ బట్టికొనిపోయి యఱిముఱిఁ బెద్దకాలం బేనిఁ గేలివనంబులోన
నునిచిన నున్నయాజనకరాజాత్మజ నెడ నించు కేనియు నెగ్గు గొనక
ధైర్యంబు వాటించుతలఁపు వోవిడిచి మన్మథగోచరుం డయి మగుడఁ దెచ్చి


ఆ.

యనుగలంబు సేసికొనియున్నవాఁ డని, యజ్ఞు లయినజనము లాడుచుండ
నెల్లచోట విందు నింత నిక్కువ మని, పల్కుటయును రఘునృపాలకుండు.

105


క.

సుఱసుఱు డెందము సూఁడిన, తెఱఁగున నొక్కింత స్రుక్కి ధీరుం డగుటం
గొఱఁతవడకుండ వినుటకుఁ, బెఱవారల కిట్టు లనియెఁ బ్రియవదనుం డై.

106


క.

మీరలు నాసత్కీర్తియ, కోరుదు రేప్రొద్దుఁ గాన గురుదురితపరీ
హారము సేయం దగు నే, నీరూపమ యగుట నిశ్చయింపఁగవలయున్.

107


చ.

అనుడు విషాద మంది విజయాదులు దేవ భవచ్చరిత్ర మ
త్యనఘము దీనిఁ జూచి చెడనాడఁగ నాలుక యెట్టు లాడు దు
ర్జను లగువారు కొందఱు విచారవిహీనత నిట్లు పల్కఁగా
విని విని వారిమాటలకు వేసరి యుండుదు మెఫ్టు నెల్లెడన్.

108

లోకాపవాదభీతుఁ డై రాముఁడు తమ్మునితో నాలోచించుట

ఉ.

నావుడు మూర్ఛవచ్చినమనంబునకున్ ధృతి యూఁత యిచ్చి సం
భావన వారిఁ బోఁ బనిచి పార్థివముఖ్యుఁడు దల్లడంబునం

దావుకొనంగలేక తనతమ్ముల నప్పుడు పిల్వఁ బంచి నా
నావిధచింత ముట్టికొనినన్ వెగ డందుచు నార్తమూర్తి యై.

109


ఆ.

అధికవినయ మెసఁగ నాభరతాదులు, నగరి కేగుదెంచి నరవరేణ్యుఁ
డేకతంబ నీకు వీకాడువగలచే, వందుచుండఁ జేర వచ్చి వచ్చి.

110


సీ.

తారలు లేని సుధారోచియునుబోలె నొంటి యేలొకొ నృపుఁ డున్నవాఁడు
చిత్రరూపంబున చెలువున నేలొకో పతిమూర్తి నివ్వెఱపాటు నొందె
సాపరాధులఁ జూచున ట్లేలకో రాజు మనమీఁది చూడ్కులు మగుడఁ బెట్టెఁ
గౌముది పైఁ బర్వు కమలంబుచాడ్పున విభుముఖం బేలొకో విన్న నయ్యె


తే.

ననుచు నల్లనిమాటల నక్కుమారు, లుత్తరములేని యడుగుట లొండొరువుల
నడుగు చంతంత నిలుచుచు నగ్రజన్ము, పాలి కేతెంచి భక్తిమైఁ బ్రణతు లైరి.

111


చ.

తగఁ బ్రణమిల్లినం దనదుతమ్ముల నందఱఁ జూచి వేడి పై
నెగయుకరంబులం గొని మహీపతి యల్లన యెత్తి బాష్పవా
రి గడలుకొన్న నాఁగుచు శరీరము నేలకు వ్రాల వచ్చినన్
మగుడఁగ నిల్పుచున్ వెగడుమాటలు గుత్తుకలోనఁ బట్టుచున్.

112


క.

ఈరాజ్యసంపదున్నతి, మీ రిచ్చినయదియ నాకు మీర విపత్సం
తారకులును జుట్టంబులు, విూర చెలులు మీర ధనము మీర తలంపన్.

113


క.

కావున నెయ్యది పుట్టిన, మీవలనన తెగువ యగుట మీ కెఱిఁగింపం
గావలయు లోకజననిం, దా వాదము తెఱఁగు వినుఁడు తాత్పర్యమునన్.

114


క.

అనుతనమాటకు ము న్నీ, మనుజపతికి నింత యేమి మాడ్కినొకో నేఁ
డనుపగ డోలాందోళిత, మనుస్కు లై యున్న యక్కుమారులు వినఁగాన్.

113


ఉ.

రావణునింట నుండఁగ ధరాసుత నే మరలంగఁ దెచ్చినం
భావన సేఁత కష్ట మని పల్కిరి చూచితె లక్ష్మణా మహా
దేవుఁడు బ్రహ్మయున్ మునులు దేవగణంబులు మెచ్చ నయ్యెడం
బావకుఁ డిచ్చె నాకు సతిఁ బాపపుమాటలు పుట్టె నియ్యెడన్.

116


ఉ.

వేవురు నేల నేను బృథివీసుతచిత్తము పెం పెఱుంగనే
భూవలయంబు సంచలతఁ బొందిన వారిధి మేర దప్పినన్
దేవనగంబుపాఁ తగలి త్రెళ్లిన నం దొకకీడు గల్గునే
యావనజాక్షి నిట్లు సెడనాడిన నక్కట నోరు ప్రువ్వదే.

117

లోకాపవాదమునకై రాముఁడు సీతను విడనాడ నిశ్చయించుట

ఉ.

ఐనను మీకు నొక్కతెఱఁ 6 గస్ఖలితంబుగ నేను జెప్పెదన్
దానికిఁ గాదు నాకభువనంబులకు నను శుద్ధుఁ జేయుఁ డ
జ్జానకి నెల్లభంగుల నిజంబుగ నిఫ్టు పరిత్యజించినం
గాని యకీర్తి వాయ దటు గాదని నోళ్లులు మూయవచ్చునే.

118

క.

జడమతు లయిన జనంబులు, వెడమాటలు మాన్ప నిదియ వెర వెబ్భంగిన్
సడికంటెఁ జావు మే లని, యెడిపలుకు దలంపవలదె యిలఁ బురుషులకున్.

119


ఆ.

పూని జీవితంబు లైన మి మ్మైనను, వలయుచోట విడువవచ్చుఁ గాని
వర్తనంబు గౌరవం బొకయించుక, యైన విడువ దుస్సహంబు నాకు.

120


క.

ఒకభంగిఁ బాపికొన రా, దొకొ మిథ్యానింద యనుచు నొండుదెఱుఁగు మీ
రకుటిలచిత్తుల రై చూ, డకుఁడీ నామదికి సంకటం బిది యెల్లన్.

121


క.

ఏ నెఱిఁగి యయిన నెఱుఁగక, యైనను నిత్తెఱఁగ నిశ్చయము సేసితి నా
యాన సుఁడీ నా కడ్డము, గా నొకపలు కైనఁ జెప్పఁ గడఁగితి రేనిన్.

122


చ.

అనవుడు వార లొండొరులయాననముల్ గలయంగఁ జూచి య
జ్జనపతి తెంపు వాపెడువిచారము చిత్తములం దొకింత యై
నను మొలతేర కవ్విధమునం దమనిశ్చయ మైన లేక యే
మనియును బల్క రాక వెఱగందఁగ వెండియు నాతఁ డి ట్లనున్.

123


ఉ.

సూక్ష్మముగాఁ దలంచిన విశుద్ధచరిత్రము దుఃఖహేతువే
లక్ష్మియుఁ బ్రాణముల్ సరియె లజ్జకు రిత్త విచార మేటికిన్
లక్ష్మణ యెల్లి నీవు చటులస్థిరవాజులఁ దేరఁ బూన్చి యా
పక్ష్మలనేత్రఁ గోరిక నెపంబునఁ దోకొని పొమ్ము కానకున్.

124


క.

ఇమ్ములఁ జని గంగాతీ, రమ్ముతపోవనములందు రమియింపఁగ నా
సమ్ముఖమునఁ గోరినయది, యమ్ముద్దియ నచటి కనుప నగు సుకరముగాన్.

125


క.

కొని చని వాల్మీకితపో, వనపరిసరభూమిఁ ద్రోచి వచ్చెడి దయ్యం
గనకును నాకును నిదె విధి, యనుమానింపకుఁడు నిశ్చయం బైనయెడన్.

126


క.

అని పలికి తనదు తెగువకు, ననుజన్ములు తలలు వంచు టనుమతిగాఁ గై
కొని వారి నిండ్లకును బోఁ, బనిచి యచటు వాసి ధరణికపాలుం డరిగెన్.

127


క.

ధాత్రీపతి కనుజులకును, నేత్రంబుల బాష్పవారి నిద్ర నుడుప నా
రాత్రి యొకభంగిఁ జనిన, సు, మిత్రానందనుఁడు వంత మిగిలినమదితోన్.

128

రాముఁడు లక్ష్మణునివెంట సీత నడవులకుఁ బంపుట

చ.

దివసముఖోచితక్రియలు దిగ్గన సల్పి సుమంత్రుఁ జూచి దా
నవకులమర్దనుండు రఘునాయకుఁ డెక్కురథంబుఁ బూన్పు గా
రవమున దేవి నిర్జరతరంగిణిపొంతఁ దపోవనంబులన్
వివిధవినోదముల్ సలుపువేడుక నాథుననజ్ఞ నేగెడున్.

129


ఆ.

అనుడు నతఁడు గడఁక నరదంబు సక్కగాఁ, బెట్టి ఘోటకములఁ గట్టి తెచ్చి
సవినయంబు గాఁగ సౌమిత్రిముందట, నిలిపె నంత మేదినీవిభుండు.

130


క.

అడ లడఁచి నెమ్మనంబున, వెడతెలి వొడఁగూర్చి మాట వేర్పడకుండం
జిడిముడిపడక నయంబున, నెడమడు వొక్కింత లేక యిట్లను సతితోన్.

131

చ.

పొలఁతుక గంగచేరువ తపోవనభూములు సూడ నీమదిన్
మొలచిన కౌతుకంబు దుది ముట్టఁగ లక్ష్మణదేవు నిన్ను నం
దులకు మనోముదం బెసఁగఁ దోకొని పో నియమించితిన్ సము
జ్జ్వలమణికాంత మైనరథరసత్తమ మెక్కుదు రమ్ము నావుడున్.

132


ఉ.

అక్కట నాదువేడ్క కుచితానుచితంబులు సూడకే విభుం
డొక్కతలంపువాఁ డయి సముత్సుకతన్ నను దవ్వు పుచ్చఁగా
నిక్కమ యియ్యకో లరయ నెయ్యము తియ్యము గాదె యంచు నిం
పెక్కఁగ రాముడెంద ముడు కెక్క రథంబు లతాంగి యెక్కినన్.

133


ఉ.

అత్తఱి నున్నధైర్యమున కచ్చెరువందుచు జీవితేశుహృ
ద్వృత్త మెఱుంగమి మదిని దీనికి నమ్ముట కుమ్మలించుచుం
జిత్తము ఖేద మాననముఁ జెందిన మాన్పఁగ లేక లక్ష్మణుం
దుత్తల మందుచున్న విభుఁ డుగ్మలి కాతనిఁ జూపి యి ట్లనున్.

134


ఉ.

దూరము నాక ఘోరవనదుర్గతలంబులఁ గేలి సల్పఁగాఁ
గోరెడుభామలం బ్రియలఁ గోరినయట్టుల పుచ్చు రాజులన్
ధారుణి నెందుఁ గాన మని తా మును దీనికి నడ్డపెట్ట నే
బోరితమాడి యిట్లు నినుఁ బుచ్చుట కల్గినవాఁడు సూచితే.

135


క.

అని తన మొగ మొప్పమి క, మ్మనుజేంద్రుఁడు నెపము దప్పి మా టాడినఁ దా
నును దదనురూపవచనము, లను సంభాషణ మొనర్చె లక్ష్మణుఁడు దగన్.

136

ఆశ్వాసాంతము

ఉ.

పుణ్యుఁడు భారతీవిభవపూతవికాసముఖారవిందలా
వణ్యుఁడు దీవ్రకోపదపరవహ్నినిరర్గళదగ్ధశాత్రవా
రణ్యుఁడు మానినీహృదయరంజననైపుణరూఢరూపతా
రుణ్యుఁడు భీతివిహ్వలవిరోధిశరణ్యవరేణ్యుఁ డున్నతిన్.

137


క.

దుర్జయవైరిధరాధిప, తర్జననిస్సాణగర్జితస్ఫురణుం డ
త్యూర్జితబాహాసంపదు, పార్జితవిఖ్యాతకలియుగార్జునుఁ డెలమిన్.

138


మాలిని.

వితరణఖని యుద్యద్వీరశృంగారలక్ష్మీ
పతి రతివరలీలాషంగకృత్సంగతాంగుం
డతులితమతివిస్తారాప్త దేవేజ్యుఁడిజ్యా
ప్రతిదినపరితృప్తిప్రాప్తసప్తార్చి ధాత్రిన్.

139


గద్యము.

ఇది శ్రీమదుభయకవిమిత్ర కొమ్మనామాత్యపుత్ర బుధారాధనవిధేయ
తిక్కననామధేయప్రణీతం బైనయుత్తరరామాయణం బనుమహాకావ్యంబునం
దష్టమాశ్వాసము.

————